Aan de Bernauer Strasse herrijst de Berlijnse Muur

Berlijn heeft na de hereniging veel van de sporen van de scheiding gewist. Aan de Bernauer Strasse wordt een deel van de Muur herbouwd.

In Berlijn ontstaat een nieuw Sperrgebiet. Aan de Bernauer Strasse, ooit een grensstraat tussen Oost en West, worden delen van de beruchte doodszone uit de DDR-tijd gereconstrueerd. Dit keer als monument; als herinnering aan wat de Koude Oorlog en het leven in de gedeelde stad betekenden.

De Bernauer Strasse is historische grond. Nadat de Muur in augustus 1961 was opgericht, bleek de betonnen barrière niet alleen de stad maar ook deze straat te delen. De achterkant van de huizen was Oost, de voorkant West. Hier hebben zich tijdens vluchtpogingen dramatische taferelen afgespeeld. Mensen sprongen soms van drie hoog hun woning uit om in Westen te komen.

In de Bernauer Strasse zijn tegenwoordig een informatiecentrum en een herdenkingskapel gevestigd waar iedere dag om twaalf uur een Muurslachtoffer wordt herdacht. Het is bovendien een van de weinige plaatsen in Berlijn waar nog originele Muurtrajecten te zien zijn.

In de loop der jaren is het steeds drukker geworden in de straat. Bezoekers uit alle landen komen op de Muur af, en alles wat ermee te maken heeft. Er is wel eens gezegd: Berlijn heeft te veel Muur afgebroken. De behoefte aan monumenten uit de tijd dat de stad nog gedeeld was, is alleen maar toegenomen. „De mensen willen herdenken”, zei een Berlijns raadslid tijdens een politiek debat over mogelijke uitbreiding van het „herinneringsoord aan de Bernauer Strasse”.

Het besluit over die uitbreiding is alweer enige tijd geleden genomen. Op de hoek met de Gartenstrasse is intussen een gloednieuw infocentrum verrezen, dat op 9 november open gaat, precies twintig jaar na de val van de Muur. Aan de overkant zijn bulldozers bezig grond te egaliseren voor een ‘herdenkingslandschap’ met een oppervlakte van bijna 4,5 hectare.

Op de plaats van de doodszone zal aan de hand van stukken Muur en andere overblijfselen uit het Sperrgebiet de geschiedenis van de deling van Berlijn worden verteld. Het terrein moet in augustus 2011 klaar zijn, als herdacht wordt dat de Muur vijftig jaar geleden werd gebouwd.

De Bernauer Strasse wordt met deze „kwaliteitsimpuls” van de Duitse landschapsarchitecten Sinai, Faust, Schroll & Schwarz de centrale plaats waar Berlijn zijn Muur herdenkt. Totale projectkosten: 37,5 miljoen euro. Voor dat geld is onder andere een wachttoren gekocht uit de Oost-Duitse tijd. Het is een betonnen gebouw van waaruit grenssoldaten ooit naar overlopers loerden. Berlijn heeft de toren aangeschaft via de internetveiling eBay.

Daar werd hij ‘ontdekt’ door de Nederlandse landschapsarchitect Joyce van den Berg, die onderzoek doet naar het Muurgebied in en om Berlijn. „Hij werd voor vijfduizend euro aangeboden. Ik wilde hem best hebben, maar alleen de toren was te koop en niet de grond”. De aankoop ging om die reden niet door. Later deed directeur Axel Klausmeier van de stichting Berlijnse Muur een bod op de toren, ‘model BT-9’. Zijn stichting werd „voor een bedrag van vier cijfers” eigenaar van het negen meter hoge bouwwerk, dat uit betonnen segmenten bestaat en straks in de Bernauer Strasse een plek moet krijgen.

De toren heeft altijd op een kazerneterrein in Spreenhagen gestaan, iets ten zuidoosten van Berlijn. Het is een origineel, alleen is hij ergens anders vandaan gehaald. Maar volgens Klausmeier is het niet de bedoeling dat het DDR-grensgebied aan de Bernauer Strasse zo authentiek mogelijk wordt gereconstrueerd. Het gaat volgens hem om „een interpretatie” van de Oost-Westgrens.

Nog geen vijf minuten verderop, aan de Kieler Strasse, staat een wachttoren die nooit is afgebroken. Hij is blijven staan ter nagedachtenis aan het eerste slachtoffer dat bij een vluchtpoging aan de Muur werd doodgeschoten, Günter Litfin. Zijn broer Jürgen Litfin is beheerder van het gebouw. Het is ingeklemd tussen nieuwe woningen, op een steenworp afstand van het grenskanaal waarin Günter destijds stierf door een schot in z’n hoofd.

Litfin verwijt de gemeente dat die geen geld over heeft voor zijn toren. Laatst werd er schimmel in geconstateerd. Die heeft hij voor vijfduizend euro moeten laten verwijderen. Het geld kwam uit de donatiepot van zijn bezoekers. „Dan kijk je raar op als je hoort dat er meer dan 35 miljoen euro in de Bernauer Strasse wordt gestopt.” Over de originaliteit van het nieuwe herdenkingsoord in deze straat zegt hij schamper: „Die wachttoren heeft daar nooit gestaan”.

Op nrc.nl/1989 een overzicht van de gebeurtenissen in 1989 die leidden tot de val van de Muur.