Verrassend vindingrijk achter de Muur

Cinema DDR – Films van achter de Muur. In: Filmmuseum, Amsterdam, 5 november t/m 2 december. Info: filmmuseum.nl/DDR****

Hoezo DDR grijs en grauw? Wat te denken van Heisser Sommer (1968), een aanstekelijke ossi-musical? De film lijkt geïnspireerd door de Cliff Richard-musical Summer Holiday (1963) en de zogenaamde ‘beach party’-films, maar kan deze vergelijkingen met glans weerstaan. In de kleurrijke musical vol leuke liedjes trekken elf meisjes van Leipzig naar de Oostzee, onderweg ontmoeten ze tien jongens uit Karl-Marx-Stadt die ook vakantie vieren. De tienermusical die inmiddels een cultstatus heeft, trok in 1968 zes miljoen mensen naar de bioscoop.

Heisser Sommer maakt onderdeel uit van het Cinema DDR-programma dat tot en met 2 november in het Amsterdamse Filmmuseum te zien is. Het is een van de vele culturele festiviteiten in het kader van de val van de Muur, deze maand twintig jaar geleden.

Een misverstand is dat de films uit de Oost-Duitse DEFA-studio uitsluitend de doctrine van het socialistisch-realisme belichamen: stilistisch conservatieve films die rechttoe rechtaan verhalen over ideologische kwesties. Natuurlijk zitten er onder de ruim 700 speelfilms die de DEFA tussen 1946 en 1990 produceerden ‘leerstukken’, maar veel verrassender is de experimenteerdrift in een deel van de films.

Dat leidde tot veel discussie in de SED, de Oost-Duitse communistische partij, en soms tot de beschuldiging van ‘formalisme’ of zelfs een verbod. De vertelling van Der geteilte Himmel (1964) is bijvoorbeeld uiterst gefragmenteerd, met allerlei tijdslagen die door elkaar lopen. De fraaie beeldcomposities zijn soms onorthodox en als hoofdpersoon Rita in voice-over zegt dat iets voelde alsof de tijd stilstond, zet regisseur Konrad Wolf het beeld ook daadwerkelijk even stil.

In de allereerste DEFA-film, het magnifieke Die Mörder sind unter uns (1946), wordt het experiment al niet geschuwd. De film handelt over een door de oorlog getraumatiseerde soldaat die het huis deelt met een concentratiekampoverlevende (Hildegard Knef). Als hij zijn geheugen weer terugkrijgt, laat regisseur Wolfgang Staudte slechts zijn gezicht in close-up in beeld zien, waarbij hij rechtstreeks in de camera kijkt, en horen we op de geluidsband een geluidsflashback naar de traumatische gebeurtenis die hij meemaakte. Een sterke vondst.

Ook in een van de populairste DDR-films, Die Legende von Paul und Paula (1972), wordt gespeeld met beeld en geluid. Als Paula met haar geliefde Paul een klassiek concert bezoekt, legt ze op een gegeven moment de handen over haar oren. Net als zij horen wij op dat moment ook niets. Ook bevat de film allerlei andere leuke montagegrapjes die het vooroordeel dat de DDR-films schools zouden zijn volledig teniet doen.

De eerste DEFA-films die na de val van de Muur in het Westen vertoond werden, waren die waarin op vaak versluierde wijze commentaar op de socialistische heilstaat werd gegeven. Uit angst dat deze films de publieke moraal zouden corrumperen, werden deze films in de DDR verboden. Zo is bijna de hele jaaroogst van 1965 nooit in de Oost-Duitse bioscopen vertoond. Deze ‘Verbotsfilme’ kwamen pas na de Wende weer boven water. Das Kaninchen bin ich (1965) levert kritiek op het rechtssysteem en Spur der Steine (1966) laat onverbloemd het gekonkel van partijleden op een bouwplaats zien. Ook Jahrgang ’45 (1965), de enige speelfilm van documentairemaker en kunstenaar Jürgen Böttcher verdween op de plank. Misschien wel vanwege het shot waarin hij achteloos de metro toont die naar West-Berlijn voert.

De films leveren kritiek die we in het Westen graag horen, toch maakt dit ze niet automatisch beter dan andere DEFA-films. Zo is het werk van Konrad Wolf (1925-1982), naast Der geteilte Himmel draaien ook Ich war neunzehn, Sterne en Solo Sunny in het programma, een van de hoogtepunten van Cinema DDR. Konrad Wolf was lid van de SED en trouw voorzitter van de Academie der Kunsten.

Maar hij maakt ook pregnante, aangrijpende vertellingen, zoals het semiautobiografische Ich war neunzehn (1968), waarin een in de Sovjet-Unie opgegroeide Duitser in de nadagen van de Tweede Wereldoorlog als lid van het Rode Leger oprukt naar Berlijn. Wegens zijn Duitse afkomst schaamt hij zich voor het beestachtige gedrag van zijn landgenoten, maar hij ervaart ook dat de Duitsers de Russen wantrouwen.

Ook Sterne (1959) speelt zich af in de oorlog en laat het ontwakende geweten zien van een Duitse onderofficier die in Bulgarije Griekse Joden bewaakt die op doorweg zijn naar Auschwitz.

Wolfs films hebben vaak schitterend atmosferisch camerawerk, maar ze draaien om mensen en hun worsteling met het leven. En dan maakt het eigenlijk niet uit waar je vandaan komt, Oost of West, de zoektocht naar menselijke waardigheid is invoelbaar voor iedereen. Nog steeds.