Leeggezogen landschappen in het Ruhrgebied

Ruhr van James Benning neemt een voorschot op de festiviteiten, als het Ruhrgebied volgend jaar Culturele Hoofdstad is.

In Ruhr van James Benning, afgelopen maandag de openingsfilm van de Duisburger Filmwoche, zijn in twee uur welgeteld zeven beelden te zien. Maar wat voor beelden!

De Amerikaanse avant-gardefilmmaker Benning (Milwaukee, 1942, maar van Duitse afkomst) richt zijn camera op de industriële bedrijvigheid in het Ruhrgebied. Met de film geeft hij alvast de aftrap voor het feit dat de tot Ruhr Metropole omgedoopte regio volgend jaar culturele hoofdstad van Europa is.

Door de ogen van Benning is bijna elke menselijke aanwezigheid uit het gebied weggezogen. De hoofdrolspelers zijn staalpijpen en stoomwolken, tunnels en buitenwijken en een man die een volgekliederd kunstwerk van Richard Serra zandstraalt.

Elke activiteit is machinaal of mechanisch, tot het vrijdagse gebed in de moskee aan toe. Een klein voorproefje van de film is online te zien op viennale.at, aangezien Benning uit zijn materiaal dit jaar ook de trailer van het Weense filmfestival monteerde.

Niet iedereen weet de sublieme radicaliteit van de film te waarderen: „Weitermachen’’ (opschieten), riep een vrouw van achter in de zaal toen de camera eindeloos op de toppen van bomen werd gericht.

Maar Benning had al van tevoren beloofd dat zijn films dan misschien een zekere kijk- en concentratie-investering van de toeschouwer verlangen, maar dat die inspanning altijd wordt beloond. Dus plotseling begon de aarde te rommelen en vloog een enorm vliegtuig recht de zaal in, een kolk van luchtstromingen en suizingen achterlatend.

Kijken en luisteren, dat zijn de woorden waarmee James Benning zijn oeuvre altijd samenvat. Hij is de laatste jaren aan een enorme opmars bezig. Na retrospectieven in Wenen en Nederland vorig jaar, is nu tot eind januari zijn complete werk te zien in het museum Jeu de Paume in Parijs.

Benning, van huis uit mathematicus, maakt films die acuut en scherpzinnig zijn, zowel in structuur als in vorm. De shots hebben vaak een vaste lengte. In zijn bekendste films Ten Skies, 13 Lakes en RR (Railroad), is de lengte bepaald door de duur van een 16 mm filmrol (10 minuten) of de tijd die het duurt om een trein van de ene naar de andere kant het beeld te laten passeren.

Ruhr is de eerste film die hij op HD schoot. En Benning zou Benning niet zijn als hij niet de mogelijkheden tot het oprekken van de tijd die de digitale film hem biedt tot in hun uiterste consequenties zou hebben onderzocht. Dat de film slechts zeven beelden kent, zegt op zich genoeg. Hoe lang ze echt duren is alleen in een bioscoopzaal te ervaren.

Vooral het laatste beeld van een cokestoren die op gezette tijden uit al z’n poriën gifgele stoomwolken uitbraakt, tot het hele beeld met rook gevuld is, is fenomenaal. Want zo’n beeld is onovertroffen in de poëtische precisie. Maar voor Benning als Amerikaan is dit natuurlijk ook een verwijzing naar de rokende torens van 9/11. En zo is elk van de instellingen van Ruhr een wisselwerking tussen kijken en ervaren, weten en associëren, politiek en poëzie.