Dagelijks leven, devotie en demonen

In de Valkhofburcht, ooit de thuisbasis van de hertogin Katharina van Kleef, is nu het getijdenboek te zien.

Een ongewoon rijk gedecoreerd manuscript.

Het getijdenboek – een verzameling gebeden die op gezette tijden van de dag of week werden uitgesproken – werd omstreeks 1440 in opdracht gegeven door de schatrijke Katherina van Kleef, hertogin van Gelre. De anonieme middeleeuwse boekverluchter die bekend staat als de Meester van Katherina van Kleef kon er al zijn fantasie en vindingrijkheid in kwijt, want het vuistdikke manuscript is ongewoon rijk gedecoreerd.

Terwijl de meeste middeleeuwse getijdenboeken hooguit 25 miniaturen bevatten, zijn dat er hier maar liefst 168. Voor veel episodes had de illuminator dus geen voorbeeld. Enkele scènes uit de legende van het Heilig Kruis bijvoorbeeld komen in geen enkel ander getijdenboek voor.

De heilige familie wordt gepresenteerd als eenvoudig timmermansgezin. Maria zit erbij als een wat mollige moeke die haar kind de borst geeft, terwijl Jozef, gezeten in een uit een ton gezaagde stoel, een bordje pap leeg lepelt. Piepklein in de achtergrond van de niet meer dan zes centimeter hoge voorstelling zijn de soepketel in de brandende haard, een rek met borden en een kastje vol ander vaatwerk weergegeven.

Fantasievoller nog zijn de versieringen in de marges. Soms bestaan die uit rank, decoratief penwerk, soms ook uit figuren zoals een visser, jager en bakker. Of de ontroerend naakte peuter Christus die, samen met zijn al even blote neefje Johannes (de Doper), in de tuin vogeltjes zit te vangen.

Ooit is het boek opgedeeld in twee delen, die in 1963 weer zijn herenigd in de Morgan Library in New York. Toen het hele boek uit elkaar was gehaald voor restauratie deed zich de buitenkans voor een groot aantal miniaturen tegelijk te exposeren. In Nijmegen, waar de Valkhofburcht ooit een thuisbasis van Katherina was, wordt met maar liefst honderd bladen zo’n tweederde van alle miniaturen uit het handschrift getoond. In twee zalen zijn ze ruimtelijk opgesteld, en zo belicht dat het bladgoud fonkelt zoals het dat sinds de 15de eeuw niet meer heeft gedaan.

Tentoonstelling

De wereld van Katherina, devotie, demonen en dagelijks leven in de 15de eeuw.

Museum Het Valkhof, Nijmegen. T/m 3/1. www.museumhetvalkhof.nl