Vaccinatie pas laat op gang

Volgende week begint de vaccinatiecampagne tegen de Mexicaanse griep. Maar veel artsen en instellingen beginnen noodgedwongen later.

Honderden studenten in Rotterdam en Eindhoven hebben de afgelopen weken de vaccinatie tegen de Mexicaanse griep geoefend op sinaasappels. Ze gaan huisartsen helpen met de inenting, en sinaasappels zijn te vergelijken met de huid van mensen. Zo leerden de studenten verpleegkunde en geneeskunde hoe hard ze de spuit in de huid moeten steken. Ook oefenden ze op lichamen van recentelijk overleden mensen.

Maandag begint de vaccinatie tegen de Mexicaanse griep. Vijf miljoen vaccins worden dan verspreid over Nederland. Begin december arriveren er nog eens vijf miljoen voor een tweede prik. Het vaccin is alleen voor enkele risicogroepen: 60-plussers, personeel in ziekenhuizen en ouderencentra, zwangere vrouwen, diabetici en mensen met een long- of een hartziekte.

Maar de kans is groot dat minister Klink (Volksgezondheid, CDA) volgende week besluit om ook jongeren in te enten tegen Mexicaanse griep. Hoewel directeur Roel Coutinho van onderzoeksinstituut RIVM zegt dat in de eerste fase van een griepgolf altijd jongeren het eerst worden getroffen, was Klink verontrust door de cijfers, waaruit bleek dat vooral zij worden opgenomen in ziekenhuizen. Twee van de vier doden die deze week vielen, waren kinderen.

De regio’s Rotterdam en Eindhoven schrikken niet als Klink zou besluiten om een grote groep jongeren te vaccineren. Ze kunnen de zwaar overbelaste huisartsen helpen. „Als het een massavaccinatie wordt, kunnen zij het niet aan”, zegt Ed Smeets, hoofd coördinatieorgaan grieppandemie in Zuidoost-Brabant. „We hebben afspraken gemaakt met congrescentra en sporthallen, zodat we die snel mogen gebruiken als het nodig is.”

Snelheid is belangrijk, want de vaccinatie komt erg laat op gang. Noodgedwongen, want het vaccin is deze week pas klaar. „Ideaal zou zijn geweest als we in september hadden kunnen vaccineren”, zegt Coutinho. Opmerkelijk is dat veel huisartsen en instellingen twee, drie weken wachten met inenten. Dat komt volgens hen doordat het ministerie niet nauwkeurig kon zeggen wanneer ze vaccins kregen. Vaccinatieafspraken zijn daarom voor de zekerheid voor een laat moment gemaakt.

Zo spuit verzorgingshuis Vreedenhoff in Arnhem pas op 18 en 19 november het personeel in met het vaccin, althans medewerkers die contact hebben met bewoners. Directeur Hayo Ruysink heeft vorige week het personeel gevraagd zich er „alsjeblieft” voor op te geven. „In het belang van de patiënten.”

Vervolg Griep: pagina 3

Arts lang bezig met bereiding vaccin

„Ik voel bij veel mensen weerstand tegen vaccinatie”, zegt Ruysink. „Het valt me tegen van de mensen in de zorg.” Hij spreekt over een „millenniumeffect”, waarbij velen achteraf zeiden dat de angst in ’99 voor kwalijke gevolgen van de eeuwwisseling op computers overdreven was. Maar hij kan vaccinatie niet verplichten: volgens de cao mogen werknemers weigeren.

Minder dan de helft van de verpleegkundigen en driekwart van de artsen laat zich inenten tegen Mexicaanse griep, bleek uit een enquête van de NOS. Daarom heeft Isala klinieken in Zwolle per brief een „emotioneel beroep” gedaan op het personeel, zegt een woordvoerder. De directie schrijft dat vaccinatie goed is voor hen, maar dat ze het „vooral moeten doen voor patiënten”.

De vaccins tegen de Mexicaanse griep liggen vooral op internet onder vuur. Vaak alleen al omdat het zogenoemde pandemische vaccins zijn. Deze vaccins met gevaarlijke stoffen zouden overhaast op de markt zijn gebracht, waarbij de fabrikant is vrijgesteld van aansprakelijkheid.

Pandemische vaccins zijn beslist een aparte categorie. Fabrikanten ontwierpen ze voordat bekend was welk influenzavirus de volgende grieppandemie ging veroorzaken. De bedoeling was registratie en productie zo te versnellen dat een pandemievaccin voor veel mensen nog op tijd zou komen.

De Europese en Amerikaanse autoriteiten voor medicijnregistratie (EMEA en FDA) hebben in 2003 regels opgesteld voor de manier waarop de fabrikanten die vaccins kunnen testen en registreren. Tijdens de registratie beoordelen de EMEA en de FDA de veiligheid en werking. De pandemische vaccins zijn getest op gezonde mensen en geregistreerd.

Enkele bedrijven besloten een pandemisch vaccin te maken met een adjuvans erin. Dat is een stof die het afweersysteem extra stimuleert. Virusdeskundigen zagen twee voordelen. Ten eerste wekt een vaccin met adjuvans al een goede afweer van het lichaam op met een relatief lage dosis vaccinvirus. Met dezelfde vaccinproductiecapaciteit komt dan voor meer mensen vaccin beschikbaar.

De tweede reden voor het adjuvans is dat een pandemisch influenzavirus net over is gesprongen van varken of vogel naar de mens. Daar past het zich aan. De vaccinfabricage duurt zeker vier maanden en het gebruikte vaccinvirus is in die periode niet te veranderen. Het gevaar was dat fabrikanten een vaccin maken dat niet meer beschermt tegen een inmiddels gemuteerd virus. Een adjuvansvaccin beperkt dat risico. Het geeft het afweersysteem zo’n oppepper dat het ook nog wel reageert als er virus in het vaccin zit dat niet meer helemaal hetzelfde is als het rondwarende pandemievirus.

Het was allemaal mooi bedacht. En als er een pandemie met een werkelijk levensbedreigend griepvirus was uitgebroken – zoals de H5N1-vogelgriep die lange tijd dreigde – was iedereen waarschijnlijk dolblij geweest met elk vaccin.

De realiteit is dat de wereld nu een ‘milde’ pandemie meemaakt, zei minister Klink in augustus. Inmiddels circuleren er op internet wilde verhalen over de bijwerkingen van de conserveringsmiddelen in de vaccins en van het adjuvans. Dat veroorzaakt inderdaad wat vaker koorts, pijn en een rode vlek rond de prikvlek dan bij de gewone jaarlijkse griepprik.

Vaak melden websites en schrijven mensen in e-mails naar de krant dat de overheid en farmaceutische bedrijven gevrijwaard zijn van financiële claims als de vaccins tot ernstige bijwerkingen zouden leiden. Zo mailde ‘Erick’: „Wil u er op attenderen dat én de farmabedrijven én de overheid geen verantwoordelijkheid dragen voor het innemen van het vaccin. Totale kwijtschelding.”

Vaccinproducent Novartis zegt dat het „niet gevrijwaard is”, aldus de woordvoerder. „De aansprakelijkheid is niet anders geregeld dan voor andere geneesmiddelen. De normale procedure is dat de bewijslast bij hen ligt die de fabrikant verantwoordelijk willen stellen voor de gevolgen van een bijwerking.”

Net als de meeste zorginstellingen heeft Vreedenhoff in Arnhem een crisisteam dat één keer per week bij elkaar komt. Het verzorgingstehuis laat elke dag de deurklinken en wasplekken desinfecteren. Het kocht grote hoeveelheden flesjes met handzeep, honderden schorten en duizenden mondkapjes. En het vroeg zijn bakkers, apothekers en maaltijdproducenten of zíj ervoor hadden gezorgd dat ze konden leveren tijdens de griepgolf. Mocht het toch nog misgaan, dan kunnen bewoners best enkele dagen „eenpansgerechten, blikgroente en boerenkool eten”, vindt directeur Ruysink.

De regio’s Zuidoost-Brabant en Rijnmond menen dat ze elders de problemen onderschatten. Omdat Klink kan besluiten ook jongeren te laten vaccineren en omdat deze inenting arbeidsintensiever is dan een gewoon vaccin. Artsen krijgen volgende week flessen oplosmiddel en poeder dat ze moeten mengen en in een kwartier dienen in te spuiten. „Ik heb drie keer zoveel tijd nodig”, schat huisarts Adri van der Born in het Zuid-Hollandse Rozenburg. Hij kan het weten, want hij heeft geoefend. En hij zal waarschijnlijk daarom ook de hulp inroepen van de studenten geneeskunde van de Erasmus Universiteit Rotterdam.

De studenten hebben er zin in, zegt een woordvoerder. Hen is wel een aantal essentiële dingen aangeleerd, zoals: aardig zijn. Want je prikt moeilijker in gespannen spieren. De studenten leerden in de stoomcursus ook om te gaan met bange en huilende kinderen. En ze mogen straks niet stinken. Hen is geadviseerd om te prikken met schone handen en nagels.

Nieuws en achtergronden op nrc.nl/griepvirus