JPB en de kwadratuur van de Europese sterrencirkel

EC

Mogen we eerst even afrekenen met degenen die beweren dat Jan Peter Balkenende het aanzien van de politiek schaadde door niet te erkennen dat hij beschikbaar was voor de Europese baan? Stel dat hij had gezegd: ‘Ja, het lijkt me een geweldige uitdaging en het betaalt ruim boven de Balkenendenorm’, dan was hij het in ieder geval niet geworden.

Eerlijkheid in de politiek is een groot goed, maar er zijn momenten dat het de kortste weg is naar het niet realiseren van afgesproken doelstellingen. Die ontbreken op dit gebied overigens. Regering en parlement debatteren nooit over het belang van Nederlanders op hoge internationale posten. Dat wordt aangenomen. Was het goed voor Nederland dat Den Haag regelmatig een secretaris-generaal van de NAVO leverde? Zorgde het voor extra invloed, of meer verplichtingen?

Als JPB de eerste voorzitter van de Europese Raad wordt, zal dat niet zijn omdat de andere lidstaten van hem charisma en politiek leiderschap verwachten. De BBC, niet de minste omroep, duidde hem aan als premier van Denemarken. In het Newsnight-onderdeel over de kwestie viel zijn naam donderdag niet. Elders in Europa ging zijn naam laat circuleren. Dat hoeft Balkenendes kansen niet te drukken, maar op een sterk Europees imago duidt het niet.

Dit is een ‘insider game’. Kandidaten komen vrijwel steeds uit de eigen rangen van regeringsleiders en ministers van Buitenlandse Zaken. De premier heeft dat spel gedisciplineerd gespeeld. Door nooit te beloven dat hij de lokroep van Brussel zou weerstaan, hield hij de weg open, zonder hardop te solliciteren. Zijn enige jokkertje het ‘flauwekul’-antwoord. Verre van.

Resteren nog een paar kleine vragen. Gesteld dat het doorgaat, is het goed voor Europa? Is het slecht voor Nederland? En, moeten er nieuwe verkiezingen komen?

Ook na inwerkingtreding van het Verdrag van Lissabon ontstaan er geen Verenigde Staten van Europa. De EU is een multi-lat-relatie van landen die wel de achterdeur delen maar erg gesteld zijn op hun eigen voordeur. Er komt nu een nieuwe tuinman die moet zorgen dat de heggetjes tegelijk worden geknipt. Hij mag daar ook met niet-Europeanen over praten, maar samen met de nieuwe chef buitendienst.

Lees in het Verdrag JPB’s taakomschrijving: de voorzitter „leidt en stimuleert de werkzaamheden van de Europese Raad”, „bevordert de samenhang en de consensus binnen de Europese Raad” (‘Nicolas, luister je naar wat Angela over Turkije zegt?’) en: „legt na afloop van iedere bijeenkomst van de Europese Raad een verslag voor aan het Europees Parlement”. Moet ie iedere keer z’n beste wedstrijd spelen.

Waarom denkt men aan JPB? De redenen zijn het spiegelbeeld van waarom Blair het niet mocht worden: charisma, uit groot land, nu al bekend in de hele wereld. Het ook genoemde contra-Blair argument, te veel geassocieerd met de Irakoorlog, geldt in mindere mate ook voor JPB. Wel rustig dat het onderzoek van de commissie-Davids naar de Nederlandse betrokkenheid bij die oorlog nog even niet af is.

Er is ook rekenkunde. De drie hoogste Europese posten (Commissie-voorzitter, Raadsvoorzitter, Buitenland-persoon) moeten zo verdeeld worden dat het zuiden, het oosten en het noordwesten aan de bak komen, en twee moeten naar centrum-rechts en één naar centrum-links. Toen links in Europa deze week besloot te mikken op de buitenlandstoel, viel Blair af voor de voorzitterspost (soms ‘president’ genoemd).

Als genoeg linkse zwaargewichten Blair hadden gewild, was deze keus natuurlijk niet gemaakt. Maar toen het zo liep, hadden de christen-democraten de voorzittersbaan op zak, naast de Commissie-baan van Barroso. De noodzaak van een vrouw en een oostblokker kan Balkenende de baan nog kosten.

In alle gevallen vervult de gang van zaken je met ongeduld. ‘Lissabon’ vergroot de slagkracht en het democratisch gehalte van de EU, maar het duurt lang voordat deze nieuwe EU-kopstukken kiezerslegitimiteit hebben. Tot die tijd is het woord aan vrij anonieme compromisbouwers. Maar, zoals Philip Stephens vrijdag in de Financial Times schreef: ,,The future or the museum? Europe’s moment of choice.” Er is nú werk aan de winkel. China wacht niet.

De kritiek die al jaren op Balkenendes premierschap bestaat, maakt zijn vertrek minder dramatisch. Het kan niet zo zijn dat hij een grijze muis is die geen leiding geeft én dat zijn vertrek zo ingrijpend is dat er nieuwe verkiezingen móéten komen. De vicepremiers Bos en Rouvoet hebben de minister-president erop gewezen dat Brussel mooi en eervol is, maar dat het land in deze crisis een stabiel kabinet nodig heeft. Het hele kabinet ziet hem liever blijven.

Toch is de afweging voor Wouter Bos als PvdA-leider iets ingewikkelder. Verkiezingen-nu is gezien de rampzalige peilingen geen lokkertje. Bovendien kan Bos met een nieuwe premier annex CDA-leider misschien zaken regelen die met JPB stroef lagen. Grootste voorbeeld: hypotheekrenteaftrek. Maxime Verhagen, de verwachte opvolger in het Torentje, staat bekend als hard maar ideologisch soepel.

Tijdens de laatste verkiezingen beloofde Bos dat hij premier óf oppositieleider zou worden. Hij werd toch vicepremier omdat hij meende ín het kabinet het meeste te kunnen bereiken voor de sociaal-democratie. Dat werk is niet af. De AOW-leeftijd is net verhoogd. Om de schade bij een deel van de achterban te beperken zijn nog een paar ‘linkse’ bezuinigingen nodig als in het voorjaar de heroverwegingsvoorstellen komen.

Den Haag zonder JPB biedt kansen op een nieuw spel. En als hij blijft, kan blijken dat hij door alle Brusselse lof tot staatsman is gegroeid. De kwadratuur van de EU-sterrencirkel lijkt wel een binnenlandse win-winsituatie.

Wilt u reageren? Email de auteur (opklaringen@nrc.nl) of schrijf online op www.nrc.nl/opklaringen.