De kritische katholieken in de kerk sterven uit

Progressieve katholieken hebben het moeilijk. Niet gehoord door de kerkelijke autoriteiten blijven ze de dialoog zoeken. Tegen beter weten in?

Het is een klein, veelzeggend zinnetje in de uitnodigingsfolder. „Wij zijn ons bewust dat sommigen slechthorend zijn of minder mobiel. Wij letten erop dat zij aan het debat kunnen deelnemen.” De Mariënburgvereniging van progressieve katholieken houdt vandaag, op Hervormingsdag, een congres in Amersfoort over het ethisch spreken van de kerk.

De vereniging, in 1983 opgericht, telde in haar hoogtijdagen zesduizend leden. Daar zijn er nu nog tweeduizend van over, voor het overgrote deel 60-plussers. Zij hebben de tijd van het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) bewust beleefd, toen de Rooms-Katholieke Kerk aansluiting met de moderne tijd leek te maken. Maar het veranderingsproces zette niet door.

Ondanks die teleurstelling willen de kritische katholieken de kerk niet kwijt. Oud-senator Erik Jurgens (1935), voorzitter van de Mariënburgvereniging, daarover: „Veel jongere katholieken zijn de afgelopen jaren verdwenen. Zij staan onverschillig tegenover de kerk. Maar bij oudere katholieken is grote trouw en loyaliteit. Ze zijn nog altijd actief in hun parochies en willen de kerk waarin ze geboren en getogen zijn niet kwijt. Zoals je niet weggaat uit Nederland, omdat je het niet eens bent met de regering, zo ga je ook niet weg uit de kerk, omdat je vindt dat de leiding niet deugt.”

De kritiek van de Mariënburgvereniging richt zich zowel op de geloofsdogma’s als op de ethische uitspraken van de kerk. Jurgens: „Het belijden van de kerk, zoals in het Credo en de geloofsbelijdenis van Nicea verwoord, is gebaseerd op uitspraken van concilies in de vierde eeuw. Dat waren reflecties op vragen waar gelovigen toen mee zaten. Het beeld van een ‘almachtig God’ of de belijdenis dat Jezus God is, daar kunnen vele katholieken nu niets meer mee. We bezinnen ons daarom in onze vereniging nu op de formuleringen van eigentijdse Credo’s, zoals bijvoorbeeld ook bij de remonstranten is gebeurd.” In het blad van de vereniging zijn al diverse aanzetten voor een nieuwe, moderne geloofsbelijdenis gepubliceerd.

Kritische katholieken bepleiten al decennia de openstelling van het priesterambt voor vrouwen en afschaffing van het verplichte celibaat voor priesters. Zij werden daarin onder meer gesteund door de Nederlandse afdeling van de orde der dominicanen, die in 2007 in een brochure aan alle parochies wees op de mogelijkheid dat ze hun eigen voorgangers kiezen en desnoods de eucharistie vieren zonder een gewijde priester. Ook vrouwen zouden in diensten kunnen voorgaan, aldus de orde. Dan hoeven er ook geen priesters uit Polen of de Filippijnen naar Nederland te worden gehaald. De Nederlandse bisschoppen noemden dit echter een onbegaanbare weg. En het algemeen bestuur van de dominicanen in Rome riep de Nederlandse broeders tot de orde. „En dat gebeurt terwijl er zo dringend behoefte is aan meer pastorale zorg”, zegt Jurgens.

De Mariënburgvereniging blijft hopen op het debat met de orthodoxe vleugel in de kerk. „Zonder traditionele gelovigen kan de kerk niet bestaan”, zegt Jurgens, „maar de orthodoxie is helaas niet in staat het gesprek aan te gaan met het vrijzinnige deel van de kerk. Het Katholiek Nieuwsblad vraagt me bijvoorbeeld nooit om een standpunt, het scheldt me alleen maar uit.”

Ook bij de bisschoppen vinden de progressieve katholieken geen gehoor. „Op de massabijeenkomsten van de met ons verwante Acht Meibeweging [opgeheven in 2003, red.] verscheen vroeger nog wel eens een bisschop, maar op de uitnodigingen die wij hun verstuurden, kwam zelfs geen bevestiging van ontvangst. Er vindt binnen de Rooms-Katholieke Kerk gewoon geen dialoog plaats. Het zou toch normaal moeten zijn dat in de kerk, net als in de politiek en in het bedrijfsleven, leidinggevenden zich verantwoorden.”

Paus Benedictus XVI heeft op 20 oktober een regeling afgekondigd die het mogelijk maakt dat gehuwde anglicaanse priesters naar de katholieke kerk overstappen. Ze mogen na overkomst hun eigen liturgie behouden en kunnen ook gewoon getrouwd blijven. Toch stemt ook dat Jurgens niet hoopvol. Hij noemt het zelfs „niet erg fris” dat de paus op deze manier inspeelt op de groeiende verdeeldheid in de Anglicaanse kerk, onder meer over de benoeming van met een homopartner samenlevende bisschoppen. Rome ziet de kansen voor de kerk vooral in Azië, Afrika en Latijns-Amerika liggen. „Het lijkt de kritische katholieken in West-Europa te hebben opgegeven”, zegt Jurgens. „Omgekeerd hebben deze katholieken daarom Rome opgegeven.”

Vandaag buigen leden van de Mariënburgvereniging zich vooral over de opstelling van de kerk in ethische vraagstukken. Kerkleiders gedragen zich vaak als zedenmeesters zonder barmhartigheid. Men vindt dat de kerk zich diskwalificeert als ze vrouwen die zich laten aborteren vergelijkt met de massamoordenaars uit het Derde Rijk. „Men beseft ook niet dat het barmhartig, christelijk, kan zijn om iemand die jarenlang in coma ligt, te laten sterven”, zegt Jurgens. Hoopvol is hij niet over de toekomst. Door de rigide opstelling van de officiële kerk ziet hij de onverschilligheid onder de gelovigen alleen maar toenemen. „Ze stemmen met hun voeten.”

Meer informatie op www.marienburgvereniging.nl