De Europeaan Balkenende

Bij zijn allereerste Europese optreden, in 2002, verwierf premier Balkenende direct het respect van Jacques Chirac. Maar zijn nadruk op Nederlands eigenbelang valt niet overal in goede aarde.

Helaas voor degenen die er nog naartoe willen, maar de Europa-lezing die premier Balkenende donderdag in de Haagse Nieuwe Kerk zal houden is ruim overtekend. Vooral de afgelopen weken liep het storm met de aanmeldingen. De combinatie Balkenende en Europa zorgt momenteel voor buitengewone interesse.

Hij is nog altijd geen officieel kandidaat voor de nieuwe functie van voorzitter van de Europese Unie. Maar zeker na de top van de EU-regeringsleiders, de afgelopen twee dagen in Brussel, is de naam van Jan Peter Balkenende een aantal plaatsen gestegen op de lijst van meest genoemden. Nu Tony Blair, de ex-premier van het Verenigd Koninkrijk, nagenoeg is afgevallen en informeel is vastgesteld dat de christen-democraten de voorzitter mogen leveren, staan er nog wat extra schijnwerpers op Balkenende.

Maar of hij het ook wordt is weer een andere zaak. Tijdens een ingelaste Europese top, ergens de komende weken, moeten de regeringsleiders van de 27 EU-landen hierover besluiten. Tussen nu en dat moment is er volop tijd om Balkenende af te branden, stelde een Nederlandse ambtenaar donderdag bezorgd vast in de wandelgangen van de top.

Maar Balkenende is in elk geval in het vizier. Niet dat alleen andere Europese regeringsleiders aan hem denken, hij wil het zelf ook dolgraag. Al twee jaar geleden merkten ambtenaren van Balkenendes ministerie van Algemene Zaken dat de premier geïnteresseerd was in een baan in Europa.

Balkenende ging, naarmate hij langer premier was, steeds meer genieten van het optreden in internationaal verband. Even weg uit de nationale politiek en met de groten der aarde praten over de zaken die er echt toe doen. Last van het kleinduimpjesyndroom heeft hij niet. Binnen de EU beschouwt hij zichzelf meer als premier van het kleinste van de grote landen dan van het grootste van de kleine landen. Dat Nederland is toegelaten als vaste bijzitter bij de vergaderingen van de belangrijke economieën, de G20, ziet hij als een bevestiging daarvan.

Waar hij kan meepraten, praat hij mee. „Hij is totaal niet onder de indruk van belangrijke mensen”, zegt een Nederlandse ingewijde die Balkenende veel heeft meegemaakt tijdens Europese vergaderingen. Dat heeft hem aanzien opgeleverd. „In Europa wordt hij veel meer gewaardeerd dan bij ons”, zegt dezelfde bron.

Illustratief voor de ‘international’ Balkenende was hoe hij eerder dit jaar in de Tweede Kamer verhaalde over zijn rol bij het doorbreken van de impasse rond de benoeming van een nieuwe secretaris-generaal van de NAVO, nadat de Turkse premier Erdogan bezwaren had geuit tegen Anders Fog Rasmussen, de premier van Denemarken. Balkenende: „Ik heb zelf op vrijdagavond geholpen om misverstanden bij president Gül en Turkije weg te nemen om de benoeming van Rasmussen mogelijk te maken. Ook tijdens de G20-top in Londen heb ik hierover al gesproken met premier Erdogan, samen met president Obama, bondskanselier Merkel en premier Zapatero.” Hoezo nietig Nederland?

Maar wat maakt hem tot de „goede kandidaat” voor het voorzitterschap van de EU? Dat was hoe de Franse fractievoorzitter van de christen-democraten in het Europees Parlement, Joseph Daul, hem donderdag in Brussel betitelde. En wat kan Europa van hem verwachten? Als op één na langst zittende regeringsleider – alleen de Luxemburgse premier Juncker regeert langer – brengt hij ervaring mee. Dat Balkenende uit een klein land komt is ook een pré, want hij is daarmee geen bedreiging voor de andere landen. Nederland is volledig lid van de unie: de euro is ingevoerd en deelname aan het Verdrag van Schengen zorgt voor open grenzen. Qua persoon heeft Balkenende geen uitgesproken profiel, wat een pluspunt is voor iemand die vooral als bindend voorzitter moet optreden.

Tijdens een persconferentie in Brussel kreeg de Duitse bondskanselier Angela Merkel gisteren een vraag over haar Nederlandse collega. „Ik kan u verraden dat Jan Peter Balkenende goed Duits spreekt”, zei ze. Ook het Engels van de premier is behoorlijk, maar zijn kennis van het Frans is beperkt. Gesprekken met de Fransen verlopen veelal in het Engels dan wel met behulp van een tolk.

Met grote bekendheid heeft het genoemd worden in elk geval weinig van doen. De Britse tv-zender BBC World bleef Balkenende eerder deze week bijvoorbeeld hardnekkig premier van Denemarken noemen.

Balkenende past in de opzet waarbij het gaat om dienstbaarheid – eerder een voorzitter dan een president van Europa. Niet te verwarren met buigzaamheid, want dan heeft de EU aan Balkenende een verkeerde, zo hebben de EU-leiders de laatste zeven jaar diverse keren kunnen meemaken. De Zeeuwse stijfkoppigheid kent ook zijn Europese dimensies.

Legendarisch is het eerste optreden van de toen kersverse premier Balkenende in de Europese Raad van oktober 2002. De nieuwkomer ging toen tot verbazing van alle aanwezigen frontaal in de aanval tegen de Franse president Jacques Chirac en de Duitse bondskanselier Gerhard Schröder. Beiden hadden onderling een akkoord gesloten over extra landbouwuitgaven en wilden dat aan de andere landen opleggen. Onacceptabel, stelde Balkenende, die zelfs met een veto dreigde. Na massagewerk door de Deense voorzitter werd alsnog een compromis bereikt.

Een aantal agendapunten later trok Balkenende wederom aan de bel. Dit keer ging het over de voorwaarden waaronder landen lid konden worden van de Unie. Volgens Balkenende waren deze te vrijblijvend geformuleerd. Hij maakte er opnieuw een nummer van. Zijn drie wijzigingsvoorstellen werden na de nodige schorsingen uiteindelijk geaccepteerd. Volgens de overlevering in Brussel had het debuut van Balkenende zodanig indruk gemaakt op zijn ‘tegenspeler’ Chirac dat deze na afloop op de Nederlander toekwam om hem te complimenteren met de wijze waarop hij het spel had gespeeld.

Duidelijk was in elk geval wel dat de toen nog uit vijftien landen bestaande unie met een ander Nederland te maken kreeg. Als een late echo van de Britse premier Thatcher ging ook Balkenende ‘zijn geld’ terugeisen. Nederland betaalde verhoudingsgewijs veel te veel, was zijn repeterende boodschap. Het leidde in 2005, toen het ging over de vaststelling van de Europese begroting, wederom tot een venijnig gevecht tussen Balkenende en een aantal collega-regeringsleiders. De korting van 600 miljoen euro die Nederland kreeg toebedeeld vond hij onvoldoende. Samen met zijn Britse ambtgenoot Blair blokkeerde Balkenende een akkoord, wat hem van Chirac het verwijt „egoïstisch” opleverde. Een half jaar later werd alsnog overeenstemming bereikt. Nederland ging vanaf 2007 één miljard euro minder aan de EU afdragen. „Aan de excessieve positie van Nederland als nettobetaler is een eind gekomen”, zei Balkenende.

Meer dan zijn voorgangers Kok en Lubbers beschouwt Balkenende Europa als een zakelijk project waarbij het Nederlands eigenbelang wel degelijk een belangrijke rol speelt. Emotioneel is hij als kind van na de oorlog dan ook minder betrokken bij het grote Europese ideaal van ‘nooit meer oorlog’ dan Kok en Lubbers, die beiden voor de Tweede Wereldoorlog werden geboren. Balkenende gelooft zonder meer in Europa, maar staat ver af van het federalistische ideaal zoals dat bijvoorbeeld nog altijd door de Belgen wordt beleden.

De koele houding was ook de kritiek die elders in Europa op hem werd geleverd, toen in Nederland het debat over de Europese Grondwet losbarstte als gevolg van het referendum. De Luxemburgse premier Juncker had bij Balkenende „de moed gemist om de Europese Unie tegenover de publieke opinie te verdedigen”. De toenmalige Belgische premier Guy Verhofstadt ging in 2007 tijdens een Europese top nog verder, toen hij Balkenende „het uitkleden van de Europese gedachte” verweet.

Balkenendes ‘vrienden’ zitten dan ook elders in Europa. In Londen, als het om de beteugeling van de Europese begrotingsgelden gaat en het beschermen van de vrije markt. Maar toch vooral in Berlijn, sinds christen-democraat Angela Merkel daar bondskanselier is. „De eerste ontmoeting met haar was voor hem een verademing na haar voorganger Gerhard Schröder, met wie hij niets had”, aldus een betrokkene. Er bestaat „een absolute klik” tussen Merkel en Balkenende, wordt gezegd. Het is dan ook vooral de keuze van Merkel die bepalend zal zijn voor de kansen van Balkenende om straks de eerste president van Europa te worden. En de uiteindelijke keuze van Merkel zal weer nauw worden afgestemd met die van de Franse president Sarkozy.

Maar zal Merkel straks wel kunnen kiezen voor Balkenende? De premier herhaalde gisteren na afloop van de top geen kandidaat te zijn. „Nog niet”, zegt het Brusselse circuit.