We spelen toneel, zei ik maar

Fotograaf Diana Blok portretteerde gays en transseksuelen in Ankara en Istanbul. De foto’s en hun verhalen zijn gebundeld in een boek. Genar: „Ik dacht dat ik ziek was, en ik heb drie jaar gewacht of de ziekte overging.”

In Turkije is een zwakke man minder waard dan een sterke vrouw”, zegt fotograaf Diana Blok. Het is een uitspraak die ze dit voorjaar bij herhaling te horen kreeg toen ze in de gayscene van Istanbul en Ankara op zoek was naar modellen voor een serie portretten. „Wat ermee bedoeld wordt, is: een man die zijn vrouwelijke kant laat zien, wordt niet gewaardeerd.”

Blok fotografeerde in Turkije enkele tientallen homoseksuele mannen, vrouwen en transseksuelen. Als duo of alleen. Ze noemde de serie: See Through Us. „De titel heeft twee betekenissen”, legt ze uit. „Ten eerste: kijk door ons heen. Zie wie wij echt zijn. Maar het betekent ook: kijk door onze ogen. Bekijk het eens van onze kant.” De foto’s hangen vanaf volgende week in de Melkweg Galerie in Amsterdam.

In haar studio in Amsterdam-West spreidt Diana Blok de foto’s uit op tafel. „Als je denkt dat je een transseksueel ziet, moet je het zeggen.” Bij sommigen is het meteen duidelijk. Overdreven uitdagende, vrouwelijke kleding en veel make-up. Maar er zijn ook transseksuelen bij wie nauwelijks zichtbaar is dat ze ooit man waren, of misschien voor een deel nog zijn.

Een jonge vrouw met een lange vlecht, gekleed in een korte zwarte jurk en witte kanten blouse leunt in een dromerige houding tegen een raam. Is zij misschien één van de lesbiennes die Blok fotografeerde? Of toch een transseksueel? Het laatste, zegt de fotograaf.

Het zijn niet alleen de foto’s van transseksuelen die verwarring wekken. Wat te denken van de jonge vrouw met lang, blond haar, gekleed in een strak wit pakje met roze laarzen, die in de armen ligt van een angry young girl in een zwart T-shirt met op haar arm een tatoeage van een westers gebed in het Koerdisch? Geen voor de hand liggende combinatie, dit koppel.

Niet alleen de kijker voelt verwarring, zegt Blok. De vrouw met de roze laarzen zei dat ze niet lesbisch was. Ze had altijd vriendjes gehad. En toch – ze was nog nooit zo verliefd geweest. „Jongeren die bij zichzelf seksuele gevoelens ontdekken die buiten de maatschappelijke norm vallen, schrikken daar erg van”, zegt de fotograaf. „Dat is universeel. Je komt het overal ter wereld tegen.”

Waarom heeft ze deze serie dan in Turkije gemaakt? Diana Blok (1952) is geboren in Uruguay (haar Nederlandse vader werkte in diplomatieke dienst en trouwde met een Uruguayaanse) en woonde in haar jeugd ook in Colombia, Mexico en Guatemala. Op haar tweeëntwintigste verhuisde ze naar Nederland. „Ik herkende in Turkije dezelfde taboes, het racisme en de homofobie die ik in mijn jeugd in Latijns-Amerika tegenkwam. De last van traditie, het religieuze element, de patriarchale samenleving, het grote belang dat er wordt toegekend aan trouwen en een gezin stichten.”

Het idee voor het project ontstond toen ze in Turkije was voor gesprekken met een galerie over een mogelijke tentoonstelling volgend jaar van ander werk waarmee ze bezig is. „Ik was lang niet in het land geweest, voor het laatst in 1986, meer dan twintig jaar geleden. Het viel me op hoe enorm het straatbeeld was veranderd. Tussen de Turkse winkeltjes hadden zich Westerse ketens genesteld: Prada, Gucci en Starbucks. Vroeger liepen er mannen op straat met ketels op hun rug waaruit ze hete thee verkochten. Die zag ik nergens meer. Nu liepen er overal mannen met mobiele telefoons tegen hun oor.”

Ze vroeg zich af of het leven achter de muren van de huizen ook was veranderd. Of heersten daar nog steeds dezelfde traditionele rolpatronen als twintig jaar geleden?

In Nederlandse kranten had ze gelezen dat er in Istanbul en Ankara een levendige gayscene bestaat. Homoseksuelen en transseksuelen hebben eigen cafés en clubs waarin ze met elkaar praten, flirten, dansen en lachen. Al vijf jaar achter elkaar is er een gay parade georganiseerd. Maar hoe zou het staan met vrouwen die van vrouwen houden? Over hen las ze niks in de kranten.

Terug in Nederland bleef het onderwerp door haar hoofd spoken. Ze praatte erover met Ipek Sur, een Turkse ex-studente fotografie van de Koninklijke Academie van Beeldende Kunst Den Haag, waar ze docent is. „Zij was bereid om met mij dit onderzoek te doen en de juiste contacten te leggen. Als voorwerk schreef ze een interview met mij, dat werd geplaatst in het tijdschrift van KAOS GL, een Turkse organisatie voor gays. Die publicatie opende deuren voor ons.”

Dit jaar vloog ze een aantal keren voor langere periodes naar Turkije. „Een advocaat van Lambda, de grootste Turkse organisatie voor gays, heeft ons op weg geholpen naar de juiste cafés en clubs.”

Zo kwam ze bijvoorbeeld terecht in Bigudi (‘de krulspeld’). De sfeer was er gemoedelijk, de vrouwen hadden met minimale middelen een intieme en artistieke sfeer weten te creëren. Diana Blok en haar assistente dronken er overdag urenlang thee. „Als de gelegenheid zich voordeed en mensen zich ervoor openstelden, vertelden we over onze plannen. Op een laptop kon ik mijn website laten zien.”

Dat wekte vertrouwen, merkte ze „Vooral de vrouwen waardeerden mijn fotowerk erg. Ze zeiden tegen hun vriendinnen: zo wil ik ook wel gefotografeerd worden. Doe jij ook mee?”

Met de mannen verliep het moeizamer. Velen waren getrouwd en wilden hun huwelijken niet op het spel zetten door op de foto te gaan. Ook vreesden ze hun baan te verliezen als hun seksuele geaardheid bekend werd.

Op haar website staan haar eerdere fotoseries, zoals haar debuut Invisible Forces (1980), een serie naakte zelfportretten die ze samen met haar vakgenote Marlo Broekmans maakte, en Blood Ties & Other Bonds (1990), een reeks familieportretten waarop ook veel naakten poseren. De kwetsbaarheid en openhartigheid van deze portretten en het feit dat ze zelf ook naakt op de foto’s stond, zorgden ervoor dat ze haar gingen vertrouwen.

Een paar mensen besloten dat ze ook naakt wilden poseren. Diana Blok: „Ze boden het aan. Ik had het ze niet durven vragen.”

Ze beseft goed aan welke gevaren de gays en transseksuelen die ze fotografeerde in Turkije blootstaan. Ze heeft met elk model een contract gesloten waarin staat voor welke doeleinden ze de beelden mag gebruiken. De helft van de geportretteerden liet vastleggen dat de foto’s alleen in het buitenland te zien mogen zijn.

Het lukt alleen om goede foto’s te maken als er onderling vertrouwen is, vertelt ze. Het is een kwestie van „subtiele regie”. Ze probeert de mensen die voor haar camera komen zo min mogelijk aanwijzingen te geven. „In het begin staan ze vaak heel gespannen hun best te doen en allerlei houdingen uit te proberen. Ik wacht dan op het moment dat ze moe worden en het poseren laten varen. Een goede fotograaf herkent en reageert op het magisch moment waarin de portretmaker en de geportretteerde samen op reis gaan. Pas dan vallen de maskers af.”

Normaliter werkt ze het liefst bij daglicht. „Maar in Turkije moest ik mij aanpassen aan de situatie. Ik wilde deze mensen fotograferen in hun eigen omgeving, liefst thuis. De ene keer kon ik gebruikmaken van het daglicht, de andere keer moest ik bijlichten met lampen.”

Naderhand werkt ze de foto’s nauwelijks bij. „Soms haal ik de kleuren een beetje op of maak ik het contrast wat groter. Ik poets niks weg, ik laat mensen simpelweg zichzelf zijn. In ieder mens zoek ik de schoonheid.”

Diana Blok is autodidact. Voor ze zich toelegde op fotografie, studeerde ze in Mexico sociologie en in Nederland, aan de Vrije Universiteit, kunstgeschiedenis. See Through Us zou je kunnen beschouwen als een sociologische studie van de gayscene. Te meer omdat ze niet alleen foto’s maakte, maar de modellen ook interviewde over hun leven. Ze maakte er een boek van, waarin ook de foto’s staan.

Uit de verhalen blijkt dat de liefde voor de eigen sekse in Turkije nog veelal wordt beschouwd als een stoornis. Een afwijking die behandeld moet worden door een psychiater.

Genar vertelt hoe hij op 11-jarige leeftijd met schrik ontdekte dat hij op jongens viel. „Ik dacht dat ik ziek was, en ik heb ongeveer drie jaar gewacht of de ziekte overging. Toen dat niet gebeurde, heb ik het aan mijn moeder verteld.”

Hij stelde zelf voor om naar een psychiater te gaan. „Ik heb vier jaar lang sessies gevolgd, maar al snel werd duidelijk dat het niet iets was wat behandeld kon worden.” Hij had het geluk dat zijn therapeut hem wilde helpen met zijn seksuele geaardheid goed te functioneren binnen de Turkse maatschappij.

Niet alle geportretteerden zijn uit de kast gekomen. Ada en Seda beschrijven dat ze in Turkije een onofficiële huwelijksplechtigheid hadden, in aanwezigheid van vrienden. Ada: „Mijn familie was er niet, ik kon het niet aan hen vertellen. Toen ze op internet de foto’s zagen, heb ik verklaard dat we een toneelstuk opvoerden. Ik zei dat er nog meer bruiden bij waren geweest.”

Dat Ada en Seda elkaar hebben gevonden, is op zichzelf al bijzonder. Volgens Yazemin, een lesbische advocaat, hebben homoseksuele mannen meer mogelijkheden om een partner te zoeken dan vrouwen. „Zij hebben het recht om uit te gaan, bars te bezoeken, het nachtleven in te duiken en seks te hebben. Er rust op hen minder druk van de familie.” Lesbische vrouwen zijn daarentegen „onzichtbaar”.

De transseksuelen hebben het nog het zwaarst te verduren. De minachting jegens mannen die zich laten ombouwen tot vrouwen is groot. Buse beschrijft hoe hij aan zijn familie vertelde dat hij zich een vrouw voelde. „Mijn vader zei dat hij me wel kon vermoorden. Hij bleef maar zeggen: ‘Hoe moet ik de mensen onder ogen komen?’ En eerlijk gezegd, terwijl ik naar hem luisterde, dacht ik: ze hebben gelijk.”

Het toeristische bedrijf waar Buse werkte, ontsloeg hem zodra hij zijn transformatie tot vrouw in gang zette. Geen enkele werkgever wilde hem, een transseksueel, in dienst nemen. Zo raakte hij verzeild in de prostitutie. Diana Blok vond het hartverscheurend om te zien hoe de transseksuelen die zij ontmoette op dat beroep waren aangewezen. „Ze kunnen hun seksuele identiteit niet verbergen, zoals homoseksuele mannen en vrouwen. Die kunnen tenminste nog hun baan behouden, zolang ze hun geaardheid op hun werk stilhouden.’’

In het boek beschrijven de transseksuelen hun leven aan de zelfkant van de maatschappij. Ze worden op straat uitgejouwd, winkels uitgejaagd en niet bediend in de horeca. Bovendien worden ze regelmatig in elkaar geslagen en lopen het risico vermoord te worden. Veel transseksuelen werken langs de snelweg en daar worden regelmatig prostituees vermoord.

Diana Blok voelde zich onbehaaglijk in de nachtclubs waar de transseksuelen elkaar ontmoetten en ook klanten oppikten. „Ik had gehoord dat er wel eens invallen werden gedaan en dat de transseksuelen dan werden gemolesteerd. De brandveiligheid was er ook niet opperbest.”

Liever dan in deze schemerwereld wilde ze hen thuis fotograferen. „Ik voelde me bevoorrecht toen ze me vriendelijk uitnodigden om een kijkje te komen nemen. Ze ontvingen me allerhartelijkst.” Ze ontdekte verrast dat hun huiselijke situatie veel beter was dan ze verwachtte. „Ze wonen niet in achterbuurten. Het waren mooie en schone huizen. Vaak delen ze met z’n drieën of vieren een woning. Dat is veiliger en betaalbaarder. Ik vond het shocking om te bedenken dat deze mensen noodgedwongen op straat hun geld moesten verdienen.”

Blok is zich door het project verbonden gaan voelen met de transseksuelen. Ze was aanwezig bij de laatste gay parade, waar een enigszins gespannen sfeer hing, omdat de politie een blokkade had opgeworpen. „Een paar van de transseksuelen die ik had gefotografeerd, bevonden zich in de voorste rijen. Ik voelde me verschrikkelijk trots op hen.”

Als hoopgevend voorbeeld voor een betere toekomst spiegelen de transseksuelen zich aan de Turkse zanger/zangeres Bülent Ersoy. „Dertig jaar geleden heeft zij zich laten opereren en was de buitenwereld er getuige van hoe zij haar uiterlijk veranderde”, vertelt Demet Demir bewonderend in het boek. Hij is zich er evenwel bewust van dat er tegen ‘gewone’ homoseksuelen en transseksuelen heel anders wordt aangekeken. „Als ze op het podium staan, krijgen ze applaus. Maar op straat worden ze gestenigd. Dat is hier de mentaliteit”, stelt hij teleurgesteld vast.

„Je mag het doen, maar wel in het geheim, zodat de maatschappij en je familie er niets van weten. We hebben er zelfs een gezegde voor: bid in het geheim, zondig in het geheim.”

Diana Blok, See Through Us. Portraits and stories of gay women/men and transsexuals in Turkey. ISBN-nummer: 9789090248448.Tentoonstelling van 5 november tot en met 6 december in Melkweg Galerie, Marnixstraat 409, Amsterdam.