Graficus van een land in oorlog

Aleksandar Zograf tekent actuele situaties in zijn strips. Ook de oorlog in Joegoslavië drong erin door.

Zondag spreekt hij tijdens het Balkan Snapshotfestival.

Vanuit een flat in industriestad Pancevo mengt Aleksandar Zograf (46) in zijn tekeningen de grote geschiedenis met zijn eigen verhaal en dromen. Hij heeft zichzelf getraind in het vangen van zijn onderbewuste beelden tussen waken en slapen. In zijn beschrijvingen van wat hij denkt en droomt haalt hij de wereld naar zijn slaapkamer.

Zograf (pseudoniem van Sasa Ra-kezic) is een internationaal gelauwerd chroniqueur van de woelige recente geschiedenis van zijn land. Maar de minst officiële die je je voor kunt stellen. Naast zijn bed ligt altijd een schetsboek.

De Servische striptekenaar struint langs rommelmarkten, „de musea van onbekende geschiedenis”, op zoek naar schriften, dagboeken, afgedankte poëziealbums en foto’s. Hij tekent erover op de twee pagina’s die hij wekelijks in het tijdschrift Vreme krijgt. Voorin het blad de politieke analyse van het bezoek van de Russische premier aan Servië, achterin Zografs minutieuze verslag van een theaterbezoek van jonge communistische pioniers in de jaren veertig.

„Ik probeer terug in de tijd te gaan om beter te beseffen wat er tegenwoordig gebeurt. In de details, de dingen die mensen hebben verwaarloosd, schuilt vaak een diep verhaal. Het is een manier om via het individu de realiteit van de massa te onderzoeken.”

In de jaren negentig viel zijn eigen wereld samen met het wereldtoneel. Zograf, die al voor 1991 publiceerde in Amerikaanse underground comic tijdschriften, tekende de tv-beelden en verslagen van gesprekken op straat, toen langzaam doordrong dat het oorlog was in Joegoslavië.

De tekeningen over het leven tijdens oorlog en sancties zijn vrolijke en bittere verhalen, zwartgallig maar altijd menselijk en dicht bij hemzelf. De strips waarmee hij internationaal doorbrak zijn gebundeld in Regards from Serbia (Groeten uit Servië), samen met de e-mails die hij tijdens de NAVO-bombardementen naar vrienden over de hele wereld schreef.

Zograf schuift het gordijn opzij en opent het venster. Zijn observatiepost is nog altijd dezelfde, op de vijfde verdieping van een flat in Pancevo. Links op ongeveer twee kilometer afstand het silhouet van een chemisch industrieel complex, in 1999 veelvuldig gebombardeerd. In de verte glinstert een streepje Donau, aan de horizon ligt de hoofdstad Belgrado. Buitenlandse cameraploegen stonden tijdens de bombardementen op het dak van het gebouw, vanwege het ideale uitzicht.

Joegoslavië had een striptraditie die vooral diende als vermaak voor een breed publiek. Zijn eigen werk werd tot een jaar of tien geleden hoofdzakelijk in het buitenland uitgegeven. Tijdens het destructieve decennium hielden tijdschriften in Servië vrijwel op met het publiceren van strips. Toch stond juist toen een generatie jonge tekenaars op. In de plaats van een jolige fantasiewereld stelden ze de harde sociale realiteit, op een kritische manier benaderd, vol zwarte grappen.

Zograf maakt de vergelijking met de Vietnamoorlog, de tijd waarin de Amerikaanse comic scene tot bloei kwam. „Het was een tijd vol vragen”, zegt hij, die zichzelf vaak tekent in een kamer vol duistere schaduwen of als het dier in zijn droom. „In wat voor land leef ik?”

„Servië is nu bezig zichzelf een nieuwe vorm te geven. Dat transformatieproces begon toen Milosevic weg ging, maar nu gaat het dieper,” zegt Zograf. „Waarschijnlijk is de verandering in de goede richting.” Hij houdt een slag om de arm, want hij heeft als graficus van de Servische geschiedenis genoeg gezien en laten zien om te weten dat zijn land gemakkelijk van koers raakt. „Servië is kwetsbaar, gemakkelijk te beschadigen. Of het verwondt zichzelf, zoals het al zo vaak heeft gedaan.”

De schijnwerpers van het nieuws zijn allang weer weggezwiept naar andere brandhaarden. Zograf concentreert zich op zelfonderzoek, reisverslagen en zijn subtiele beschouwing van de wereld om hem heen. Zijn vrouw Gordana borduurt in de woonkamer zijn tekeningen op decoratieve lappen, volgens een Servische traditie.

Hij pakt een aantekeningenboek van een plank, in 1944 met de hand beschreven door een man van wie hij alleen de voornaam kent. Radoslav overleefde door geluk of toeval nipt het bombardement van Belgrado in 1944 en schrijft de shock van de bommen van zich af.

„Het is de eerlijke beschrijving van een man, een echt verhaal, niet zoals in geschiedenisboeken.” Want geschiedenisboeken zijn behalve hele globale verslagen ook vaak instrumenten van de macht. Zograf: „Hier waarschijnlijk nog meer dan elders. Ieder nieuw systeem probeert weer de geschiedenis te presenteren zoals hen dat past. Met henzelf als overwinnaars.”

In de wereld van Zograf bestaan geen winnaars en verliezers, geen goed en puur slecht. De observatie telt, details doen ertoe. Want het is beter zelf te kijken, dan genoegen te nemen met wat via de televisie tot je komt. Zograf, zelf begonnen als journalist, lijkt te willen waarschuwen voor de invloed van media.

Opvallend vaak laat hij het contrast zien tussen de beelden op tv en de werkelijkheid in de huiskamer. Op de kaft van zijn boekje TV Addicts, dat in Oostenrijk in een automaat werd verkocht, kruipt een man op handen en voeten met een lachende beeldbuis op zijn rug. Op de achterkant is hij erdoor verpletterd.

Bekijk het werk (jn tekst en beeld) van Aleksandar Zograf via www.aleksandarzograf.com