Matt Damon tegelijk grappig en grimmig

In Steven Soderberghs film The Informant! speelt Matt Damon een biochemicus.

Het is het levensverhaal van Mark Whitacre en verfilmd als ultieme schelmenroman.

Matt Damon is Mark Whitacre, naar eigen zeggen 'agent 014', want "twice as smart as 007". Scene uit de film The Informant (2009) Foto: Warner Bros. Warner Bros

De muziek en titelbelettering zijn typisch jaren zeventig, de filmstijl is erg jaren tachtig, met veel softfocus en overbelichting, en het complexe, waar gebeurde verhaal speelt zich af in de jaren negentig. Welkom in de verwarrende wereld van The Informant! (het uitroepteken bekrachtigt de verwarring alleen maar, want hoezo staat die daar?).

Deze mix van stijlen en vertelvormen – inclusief een humoristische voice-over van hoofdrolspeler Matt Damon – is zeer gedurfd. Regisseur Steven Soderbergh verwart de toeschouwer met opzet en creëert zo een parallel met de inhoud van de film. Hierin worden alle personages ook keer op keer verrast door allerlei onthullingen van en over Mark Whitacre (Damon).

Biochemicus Whitacre werkt voor het agricultuurbedrijf ADM, waar hij de stof lysine kweekt. Als daar een bacterie in terechtkomt, dreigt het mis te gaan met de winstcijfers van het bedrijf. Er moet iets gebeuren. Prijsafspraken met concurrenten bijvoorbeeld. Whitacre ontpopt zich als klokkenluider en gaat met de FBI in zee. Of heeft hij een heel andere agenda?

The Informant! is de verfilming van Kurt Eichenwalds non-fictieboek The Informant (A True Story), dat in 600 pagina’s het verhaal van de charmante oplichter Mark Whitacre uit de doeken doet. Soderbergh koos er bewust voor om het verhaal in te dikken en als een komedie te verfilmen, een beetje zoals Stanley Kubrick een zwarte komedie over de Koude Oorlog maakte met Dr. Strangelove (1964).

De absurde kantjes van Whitacres karakter, een geboren leugenaar die iedereen bedriegt – inclusief zichzelf –, lagen dan ook voor het oprapen. De voice-over hoeft ze alleen maar nog wat aan te zetten. En dat gebeurt in een vrijwel onafgebroken ‘stream of consciousness’-monoloog, waarin de meest idiote dingen aan bod komen, van de beste stropdassen tot de reden waarom ijsberen hun neus bedekken.

Whitacre becommentarieert alles en iedereen. Zo ziet hij zichzelf graag als een geheim agent: hij is naar eigen zeggen ‘agent 014’, want „twice as smart as 007”. Ook verwijst hij soms naar de thrillers van Michael Crichton vol bedrijfsschandalen en afluisterpraktijken, vooral het boek Rising Sun. Verder twijfelt hij openlijk aan het verstand van de FBI en zijn bazen bij ADM. Het is duidelijk: Soderbergh en scenarist Scott Z. Burns zien het levensverhaal van Whitacre als de ultieme schelmenroman, met vaak geestig resultaat.

The Informant! is grappig en grimmig tegelijk. Als kijker moet je lachen als de opnameapparatuur in het koffertje van Whitacre mechanische geluiden maakt die hem dreigen te verraden, maar tegelijkertijd ben je getuige van een schimmige businessdeal waarbij hij en zijn bazen betrokken zijn.

Deze dubbelheid komt in alles terug. Terwijl Whitacre ingewikkelde financiële trucs uithaalt, waarbij hij steeds verder verstrikt raakt in zijn eigen leugens, hoor je hem in voice-over triviale banaliteiten opdreunen. Onder de snor en het toupet van de charmeur schuilt een dwangmatig leugenaar.