Chroniqueur van hard maar kwetsbaar Servië

Aleksandar Zograf is als striptekenaar ook een waarnemer van zijn tijd. Dat levert harde sociale strips op, vol zwarte humor. „In wat voor land leef ik?”

Aleksandar Zograf (46) is een internationaal gelauwerd chroniqueur van de woelige recente geschiedenis van zijn land. Maar de minst officiële die je je voor kunt stellen. Vanuit een flat in industriestad Pancevo mengt hij in zijn tekeningen de grote geschiedenis met zijn eigen verhalen en dromen. Naast zijn bed ligt altijd een schetsboek. Zograf heeft zichzelf getraind in het vangen van zijn onderbewuste beelden tussen waken en slapen.

De Servische striptekenaar schuimt rommelmarkten, „de musea van onbekende geschiedenis” af, op zoek naar schriften, dagboeken, afgedankte poëziealbums, foto’s. Hij tekent erover op de twee pagina’s die hij wekelijks in het blad Vreme krijgt. Voorin politieke analyses, achterin Zografs minutieuze verslag van een theaterbezoek van jonge communistische pioniers in de jaren veertig. „Ik probeer terug in de tijd te gaan om beter te beseffen wat er tegenwoordig gebeurt. In de details, de dingen die mensen hebben verwaarloosd, schuilt vaak een diep verhaal. Het is een manier om via het individu de realiteit van de massa te onderzoeken.”

In de jaren negentig viel zijn eigen wereld samen met het wereldtoneel. Zograf , die al voor 1991 publiceerde in Amerikaanse underground comic tijdschriften, tekende tv-beelden en verslagen van gesprekken op straat, toen langzaam doordrong dat het oorlog was in Joegoslavië. De tekeningen over het leven tijdens oorlog en sancties zijn vrolijke en bittere verhalen, zwartgallig maar altijd menselijk en dicht bij hemzelf. De strips waarmee hij internationaal doorbrak zijn gebundeld in Regards from Serbia (‘Groeten uit Servië’), samen met de e-mails die hij tijdens de NAVO-bombardementen naar vrienden over de hele wereld schreef.

Zograf schuift het gordijn opzij en opent het venster. Zijn observatiepost is nog altijd dezelfde, op de vijfde verdieping van een flat in Pancevo. Links op ongeveer twee kilometer afstand het silhouet van een chemisch industrieel complex, in 1999 veelvuldig gebombardeerd. In de verte glinstert een streepje Donau, aan de horizon ligt de hoofdstad Belgrado. Buitenlandse cameraploegen stonden tijdens de bombardementen op het dak van zijn gebouw, vanwege het ideale uitzicht.

Joegoslavië had een striptraditie, maar vooral als vermaak voor een breed publiek. Zijn eigen werk werd tot een jaar of tien geleden hoofdzakelijk in het buitenland uitgegeven. Tijdens het destructieve decennium hielden tijdschriften in Servië vrijwel op met het publiceren van strips.

Toch stond juist toen een generatie jonge tekenaars op. In de plaats van een jolige fantasiewereld stelden ze de harde sociale realiteit, op een kritische manier benaderd, vol zwarte grappen. Zograf maakt de vergelijking met de Vietnamoorlog, de tijd waarin de Amerikaanse comic scene tot bloei kwam. „Het was een tijd vol vragen”, zegt Zograf, die zichzelf vaak tekent in een kamer vol duistere schaduwen, of als het dier in zijn droom. „In wat voor land leef ik?”

„Servië is nu bezig zichzelf een nieuwe vorm te geven. Dat transformatieproces begon toen Milosevic wegging, maar nu gaat het dieper. Daardoor zijn de breuken ook pijnlijker.” Hij geeft het voorbeeld van hooligans die vorige maand een Franse voetbalfan doodsloegen in het centrum van de hoofdstad. „Dat past totaal niet in onze traditie. Tot nu toe waren we, ondanks alle problemen, nieuwsgierig en open naar buitenlanders. Zelfs tijdens de bombardementen werden die met rust gelaten.” Dat ook het totale economisch systeem om moet verandert in 2009 van een theoretische notie naar harde realiteit. „Het wordt nu echt. Tien jaar geleden waren mensen ook werkloos omdat de fabriek stil lag, maar kregen ze als werknemer van het staatsbedrijf toch nog een beetje geld.”

Waarschijnlijk is de verandering in de goede richting, zegt Zograf. Hij houdt een slag om de arm, want hij heeft als graficus van de Servische geschiedenis genoeg gezien en laten zien om te weten dat zijn land gemakkelijk van koers raakt. „Servië is kwetsbaar, gemakkelijk te beschadigen. Of het verwondt zichzelf, zoals het al zo vaak heeft gedaan.”

De schijnwerpers van het nieuws staan allang weer gericht op andere brandhaarden. Zograf concentreert zich op zelfonderzoek en zijn subtiele beschouwing van de wereld om hem heen. Zijn vrouw Gordana borduurt in de woonkamer zijn tekeningen op decoratieve lappen, volgens een Servische traditie.

Hij pakt een aantekeningenboek van een plank, in 1944 met de hand vol geschreven door een man waarvan hij alleen de voornaam kent. ‘Radoslav’ overleefde door geluk of toeval nipt het bombardement van Belgrado in 1944 en schrijft de shock van de bommen van zich af.

„Het is de eerlijke beschrijving door een man, een echt verhaal, niet zoals in geschiedenisboeken.” Want geschiedenisboeken zijn behalve hele globale verslagen ook vaak instrumenten van de macht. „Hier waarschijnlijk nog meer dan elders. De veranderingen waren zo ingrijpend. Ieder nieuw systeem probeert weer de geschiedenis te presenteren zoals hen dat past. Met henzelf als overwinnaars.”

Zondag om 17 uur spreekt Zograf in Amsterdam. Info: www.balkansnapshots.com