Wetenschap voor iedereen

Bibliotheken willen het, veel wetenschappers eisten het, en nu is NWO om.

Onderzoeksresultaten moeten vrij toegankelijk worden op internet.

„Wetenschappelijke publicaties horen op internet te staan”, zegt Jos Engelen, voorzitter van NWO, de belangrijkste financier van wetenschappelijk onderzoek in Nederland. „We stellen vijf miljoen euro per jaar beschikbaar om dat mogelijk te maken. En ik roep excellente onderzoekers op het voorbeeld te geven.”

Het onderwerp is open access – het streven om wetenschappelijke artikelen voor iedereen toegankelijk op het net te zetten. De wetenschap wordt met publiek geld betaald, dus de resultaten moeten ook in het publieke domein terechtkomen. Dat is de redenering van de aanhangers van dat model.

Tot dusver ondernam NWO – die 550 miljoen euro per jaar aan onderzoeksgeld verdeelt – weinig om open access te stimuleren. Maar met de komst van voorzitter Jos Engelen op 1 januari van dit jaar is daar verandering in gekomen. „Ik ben ervan overtuigd dat open access het gaat winnen”, zegt hij. „Het is niet te stoppen. Aan de ene kant bieden de technische mogelijkheden van internet enorme voordelen. Interdisciplinair onderzoek is veel gemakkelijker als je snel door publicaties uit verschillende vakgebieden kunt zoeken. En het is geweldig als je met een hyperlink onmiddellijk naar de onderliggende onderzoeksdata kunt doorklikken.

„Aan de andere kant zien we dat de abonnementskosten van de traditionele tijdschriften voortdurend stijgen. En je kunt er niet iets tegen doen, want je bent van ze afhankelijk, er is geen marktmechanisme in die wereld.”

Er is inmiddels een beperkt aantal tijdschriften dat zijn artikelen voor iedereen op internet zet. De bekendste zijn de 200 tijdschriften van BioMed Central (een onderdeel van de wetenschappelijke uitgeverij Springer) en de zeven tijdschriften die deel uitmaken van de Public Library of Science (PloS, een non-profit organisatie). In deze modellen worden de kosten van de beoordeling van de artikelen door experts (de zogeheten peer review) en de overige kosten gedragen door de onderzoeker zelf: als zijn artikel wordt gepubliceerd betaalt de auteur een bedrag dat kan variëren van 1.000 tot 5.000 euro.

Gaat NWO nu aan zijn subsidies de verplichting verbinden dat de onderzoekers in dat soort tijdschriften moeten publiceren? Net zoals financiers als de Britse Wellcome Trust, of de Amerikaanse National Institutes of Health hebben gedaan? Zoals de Zweedse NWO, de Vetenskapsradet onlangs heeft besloten? Zodat ook een huisarts straks kennis kan nemen van de recente wetenschappelijke literatuur?

„Dat is een mooi voorbeeld”, zegt Engelen. „En ik wil zo snel mogelijk naar dat Zweedse model. Ik denk dat die verplichting over een paar jaar in onze voorwaarden staat. Maar we zitten nu in een overgangsfase, en dat is lastig. De peer review en de archivering is bij de gevestigde uitgevers in goede handen, dat moet ook in stand blijven.

„Als een jonge onderzoeker nu kan kiezen tussen publicatie in het New England Journal of Medicine of een open acces-tijdschrift, dan kiest hij voor het NEJM, want dat heeft de beste reputatie en dat is beter voor zijn carrière. Maar een onderzoeker die al een gevestigde reputatie heeft, zou het voorbeeld moeten geven. Winnaars van de Spinozaprijs bijvoorbeeld. Ik roep hen op te publiceren in open access-tijdschriften. Dat verhoogt de reputatie van die tijdschriften, en dan worden ze ook voor andere onderzoekers aantrekkelijk. Voorwaarde blijft natuurlijk dat die tijdschriften de peer review en de archivering goed regelen.”

Om het open-accesspubliceren te stimuleren, zegt Engelen, komt er een speciaal fonds. „NWO-onderzoekers kunnen een beroep doen op dat fonds als ze op die manier willen publiceren. Voorlopig stoppen we er vijf miljoen euro in. Dat geld moeten we nu bij elkaar schrapen uit andere posten, maar in de toekomst zal dat uit andere bronnen kunnen komen. Als open access gaat groeien, zullen de budgetten voor de universiteitsbibliotheken immers kunnen dalen, en dan kan de minister het geld overhevelen: van de bibliotheken naar de onderzoekssubsidies.”

Wat zal het voor de gevestigde wetenschappelijke uitgevers betekenen? Voor Springer, Elsevier, Wiley of Blackwell?

NWO-voorzitter Jos Engelen: „Sommige uitgevers, zoals Springer, zijn al constructief aan het meedenken. Andere zijn veel minder toeschietelijk. Ze zeggen dat het zal leiden tot verlies van werkgelegenheid. Dat zal wel meevallen, denk ik. Maar als open access eenmaal gaat doorzetten, zou dat gevolgen kunnen hebben voor hun beursnoteringen.”