'Joego-gymp' is kleurrijk terug

In het communistische Joegoslavië had iedereen Startas-sportschoenen. Massarotto maakte een nieuw ontwerp van de schoen. Die is nu wereldwijd te koop.

Zelf draagt hij ze afgetrapt. Ontwerper Mauro Massarotto sloft door zijn winkel in Zagreb op gympen met wit-blauwe tijgerprint en rode veters. Met zijn hielen trapt hij de textielhak van de schoenen plat.

Wie de hippe nieuwe ontwerpen van de gympen van het vroegere Joegoslavische merk Startas nu aanschaft, moet ze beschouwen als een soort slippers. Met draagcomfort heeft Startas dan ook weinig te maken, vertelt Massarotto, een grote roodharige man met een baardje en een tatoeage van een anker aan de binnenkant van zijn onderarm.

In 1976 waren de eerste in eigen land geproduceerde ‘plimsolls’ (textiel op rubber zolen) een voorwerp van nationale trots. Socialistisch Joegoslavië liet zien dat het van Oost noch West afhankelijk was. Mensen stonden in de rij voor de blauwe en witte tennisschoenen uit de Borovo-fabriek in Vukovar. „Alleen de rijken hadden Adidas. Maar iedereen had Startas.”

In de jaren tachtig werd de schoen verplichte gymkleding. Tijdens de ‘Slet’, de massale bijeenkomst waarmee partijleider Josip Broz Tito jaarlijks werd geëerd, droegen jongens een blauw kort broekje met een wit T-shirt boven hun gympen, meisjes rood met wit. Wie zich nog met Startas van de massa wilde onderscheiden, ging zelf met stiften aan de slag op het witte textiel.

Na het communistische tijdperk verdween het merk simpelweg, zegt Massarotto. Het socialisme verdween, Joegoslavië viel uiteen in zeven republieken. De Startas-fabriek lag tijdens de oorlog in de frontlinie en verdween voor het grotere publiek volledig uit beeld. Een enkele oudere Kroaat bleef nog trouw aan de Borovo-staatswinkels waar de gymp nog te krijgen was.

Massarotto verhuisde zelf voor een paar jaar naar Spanje. De onveranderde Startas waren een origineel souvenir om vanuit Kroatië mee te nemen voor vrienden daar. Startas werd één van die vergeten Joegomerken. „Authentiek”, noemt Massarotto ze. Het idee om in zijn studio Sheriff and Cherry nieuwe ontwerpen voor de schoen te maken, kwam toen hij met een vriendin grappen maakte over de zweetpatronen die op de witte stof verschenen na een paar keer dragen.

Bij de staatsfabriek werd de ontwerper met zijn voorstellen – suède strikken, een patroon van tafeltennisbatjes, geel-roze tijgerprint – aanvankelijk argwanend ontvangen. Massarotto kon de managers er met enige moeite van overtuigen tegen betaling de proefexemplaren te laten maken. Die liepen goed en de lokale pers dook op de gewaagde flirt met Joego-nostalgie. „We zijn niet politiek”, benadrukt de ontwerper. „We denken alleen na over schoonheid. En Joegoslavië had klasse.”

Studio Sheriff and Cherry won in 2008 met het Long Live Startas-project de jaarlijkse Croatian Design Oscar, die al negentien jaar bestaat. De internationale jury had het nog nooit de moeite waard gevonden de prijs in Kroatië uit te reiken.

Massarotto heeft daar een verklaring voor. De jonge staat Kroatië is met 4 miljoen inwoners eigenlijk „een derdewereldland voor mode”, zegt hij. In het straatbeeld overheerst de middelmaat. De markt voor design is klein en voor wie toch wat wil, is modewalhalla Italië vlakbij.

De exclusieve Startas-winkel vol kleurige modellen zit in een rustige zijstraat in het centrum van de hoofdstad Zagreb. Dit jaar was voor de nieuwe Startas de getalsmatige doorbraak, met een productie van 30.000 paar in het eerste half jaar. Modebewuste Kroatische middelbare scholieren hebben de plimsoll ontdekt. De online verkoop gaat hard en er zijn inmiddels 200 verkooppunten wereldwijd, waarvan een fors aantal in Japan. Het Amerikaanse tijdschrift Teenvogue noemde de helblauw suède versie een van de must haves van dit voorjaar.

„Onze klanten kopen niet vanwege ex-Joegoslavië of Borovo. Ze zijn enthousiast over het model.” Alleen een selecte groep intellectuelen draagt Startas uit nostalgie naar de socialistische republiek van hun jeugd en van voor de oorlogen die alles veranderden. Een enkele nationalist heeft er moeite mee dat op de doos Joegoslavië wordt genoemd, de federatie waaruit de Kroaten zich losvochten.

De collectie bestaat uit een aantal ‘klassieke’ reeksen, die sterk aan de vroegere schoen doen denken en uit ontwerpen waar Joego-nostalgie meer met een knipoog in zit. Een populair model heeft bijvoorbeeld de gekleurde strepen van het logo van de Universiade, het studentensporttoernooi dat in 1987 in Zagreb werd gehouden. Alle 3.000 atleten droegen tijdens de opening Startas.

Iedere serie is wat Nike een special edition zou noemen, een oplage van zo’n 1.000 paar per model. Een bezoek brengen aan de fabriek in Vukovar, waar in de hoogtijdagen 20.000 vrouwen in de schoenproductie werkten, is moeilijk. De productie ligt weer eens stil. Dit keer omdat de tunnel waarin het rubber voor de zolen wordt verhit het niet doet. Maar het heeft ook voordelen dat nog altijd dezelfde machines uit de jaren zeventig worden gebruikt. Het geeft de gloednieuwe Startas een „vintage look”, zegt Massarotto. „Sommige merken zouden een moord doen voor zo’n uitstraling. Hier kunnen we het alleen maar op deze manier.”