Hopen op gratie op verjaardag van de koningin

Marco de K. kreeg gisteren levenslang. Hij is de 26ste levenslanggestrafte sinds 2000. Gratie zullen zij niet krijgen. „Dat zou ministers hun baan kosten.”

Vooroverhangend over de rand van de badkuip werd de 22-jarige Kelly afgelopen januari gevonden in een Tilburgse hotelkamer. Ze bleek van heel dichtbij door haar voorhoofd te zijn geschoten. Marco de K. (41), de man met wie zij in het geheim een relatie had, bekende de moord te hebben gepleegd. Gisteren kreeg hij een levenslange gevangenisstraf opgelegd, conform de eis van het Openbaar Ministerie.

Het aantal veroordelingen tot levenslang is na 2000 fors toegenomen. Tussen 1954 en 2000 kregen 13 mensen in Nederland levenslang, sinds 2000 zijn dat er 26, van wie 9 nog niet definitief.

Deze stijging is moeilijk te verklaren, zeggen deskundigen. Vanuit de samenleving is de roep om hardere straffen flink toegenomen, zegt hoogleraar strafrecht Theo de Roos van de Universiteit van Tilburg. „Toch gaat het bij de levenslanggestraften altijd om gruwelijke gevallen. Het is niet zo dat ik denk: hoe komt die rechter erbij?”

Je zou verwachten, zegt De Roos, dat de rechter vaker een straf van dertig jaar cel oplegt, nu hij sinds 2006 daartoe de mogelijkheid heeft. Voorheen bedroeg de maximale tijdelijke celstraf twintig jaar. Hoe vaak de rechter inmiddels dertig jaar heeft opgelegd en wat dat betekent voor het aantal veroordelingen tot levenslang, is onduidelijk. De straf van dertig jaar kan niet worden opgelegd aan verdachten die een delict hebben gepleegd vóór 1 februari 2006.

Vaststaat dat het aantal veroordelingen tot levenslang na 2006 niet veel is afgenomen. „Het komt nog altijd veel vaker voor dan vroeger”, zegt de Groningse strafjuriste Wiene van Hattum. Zij zoekt een verklaring in de aandacht die tegenwoordig uitgaat naar slachtoffers en nabestaanden. „Men vindt dat vooral zíj levenslang hebben.”

Volgens strafrechtdeskundige Ybo Buruma is vergelding belangrijker geworden dan resocialisatie, maar is de stijging vooral toe te schrijven aan een doorbroken taboe. Aanvankelijk legden rechters alleen levenslang op bij „meervoudige of gruwelijke moorden”. Later gebeurde dat ook als een misdrijf geen meervoudige moord was, of niet „ultragruwelijk”.

Het beeld bestaat dat een levenslanggestrafte ooit weer vrijkomt, maar wie in Nederland onherroepelijk tot levenslang wordt veroordeeld, zit in detentie ‘tot de dood erop volgt’. Levenslang is levenslang. Daarmee wijkt Nederland af van andere Europese landen, waar na vijftien of twintig jaar wordt getoetst of de voortzetting van de levenslange gevangenisstraf nog noodzakelijk en legitiem is.

Aan de situatie in Nederland verandert voorlopig niets, lieten minister Hirsch Ballin (Justitie, CDA) en staatssecretaris Albayrak (Justitie, PvdA) anderhalve week geleden weten. Zij zien niets in een tussentijdse toetsing van de levenslange celstraf, waarvoor zowel de Raad voor de Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming als het forum ‘Humane tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf’ pleit.

Volgens de bewindslieden kun je niet zeggen dat iemand na vijftien of twintig jaar geen gevaar meer vormt voor de samenleving en is het beter om gratieverzoeken van individuele gevangenen te beoordelen. Dat een gevangene geen uitzicht heeft op vrijlating, bestrijden Hirsch Ballin en Albayrak. Hoewel de laatste decennia zelden gratie is verleend, bestaat die mogelijkheid wel. Daarbij wordt gekeken naar de ernst van het delict, de leeftijd van de gedetineerde, zijn medische en psychiatrische toestand en het recidiverisico. De minister van Justitie beslist of iemand gratie krijgt.

Deskundigen hekelen het gratiebeleid. „Een minister is onderhevig aan de waan van de dag”, zegt de voorzitter van het forum, de strafjurist Van Hattum. „Het gaat om politieke kwetsbaarheid. Stel je voor dat Mohammed B. over twintig jaar een gratieverzoek indient. Zou de minister zijn baan niet op het spel zetten als hij hem gratie verleent?” Het forum pleit voor een periodieke herbeoordeling van levenslanggestraften door een onafhankelijk orgaan, bestaande uit bijvoorbeeld rechters, een psychiater en een psycholoog. De bestaande procedure biedt volgens het forum onvoldoende garanties voor een onafhankelijk en afgewogen oordeel.

Volgens strafrechtadvocaten Anker & Anker tellen de Nederlandse cellen nu 35 levenslanggestraften. Levenslanggestraften krijgen voortaan de keuze tussen lotgenoten te worden geplaatst, in plaats van tussen ‘gewone’ gedetineerden, die op den duur worden vrijgelaten. Bovendien kunnen ze eens in de vijf jaar een onderzoek laten doen naar hun psychische en lichamelijke toestand. Het rapport dat hieruit voortkomt kunnen zij meesturen met hun gratieverzoek.

Van Hattum hoopt op een ruimhartiger gratiebeleid. „Ik ben tegen oneindige vergelding.” Buruma ziet meer in een „totaal willekeurig” gratiebeleid. „Laat gedetineerden vrij omdat de koningin jarig is, bijvoorbeeld. Gratie moet een gunst blijven, waarop gedetineerden kunnen hopen.”

Meer over vonnis Marco de K. op nrc.nl/rechtenbestuur