Minuten tikken weg, Karadzic komt niet

Slachtoffers van de oorlog in Bosnië keken uit naar het begin, vandaag, van het proces-Karadzic. Maar de verdachte kwam niet. „Hij blijft mij maar martelen.”

Gespannen kijkt Hafiza Ibisevic naar de deur waar Radovan Karadzic de rechtszaal van het Joegoslavië-tribunaal moet binnenkomen. Gisteren is ze naar Den Haag gekomen om de openingszitting van het proces tegen de Bosnisch-Servische ex-leider bij te wonen.

Hafiza Ibisevic verloor haar man, haar twee zonen en haar broer na de val van Srebrenica, waarbij ruim zevenduizend moslims door de Bosnische Serviërs zijn vermoord. „Hij is verantwoordelijk”, en ze wijst naar een foto op een brochure die ze bij zich heeft. Het is vijf minuten voor negen en de minuten tikken weg. Hafiza Ibisevic bijt op haar nagels. Om negen uur treedt voorzittend rechter Kwon O-Gon met de twee andere rechters de rechtszaal binnen. De Zuid-Koreaanse rechter kijkt pontificaal naar de plaats waar de verdachte hoort te zitten. De blauwe stoel is leeg. „Ik constateer dat de verdachte niet is gekomen”, zegt Kwon O-Gon.

Hafiza Ibisevic snuit haar neus en veegt haar tranen weg. „Hij blijft mij maar martelen”, fluistert ze. „Ik wilde vandaag een hoofdstuk afsluiten, maar naast mijn man en kinderen ontneemt hij mij dat ook. Hij heeft lak aan de hele wereld.”

Overlevenden en nabestaanden van slachtoffers protesteerden buiten het VN-hof tegen de boycot door Karadzic. „Het is een aanfluiting”, zei Jasna Causevic namens een organisatie van nabestaanden. Een spandoek met de namen van de Srebrenica-slachtoffers hing op de hekken van het VN-hof.

Vorige week liet Karadzic de rechters al weten dat hij niet aanwezig zou zijn bij het begin van het proces. „Ik informeer u bij dezen dat mijn verdediging niet klaar is voor mijn proces, dat zoals gepland zou moeten beginnen op 26 oktober, en dat ik daarom op die datum niet voor u zal verschijnen”, schreef Karadzic in zijn brief.

Karadzic heeft, zonder resultaat, via de Kamer van Beroep van het tribunaal geprobeerd tien maanden extra voorbereidingstijd te krijgen. Maar de beroepsrechters vonden dat de verdachte, die in juli 2008 in Belgrado werd opgepakt, voldoende tijd heeft gehad om zich voor te bereiden.

De rechters willen voorkomen dat het proces zich net zo gaat voorslepen als de rechtsgang bij Slobodan Milosevic. Het proces tegen de Servische president, die ook zijn eigen verdediging voerde, duurde vier jaar en eindigde zonder een vonnis doordat Milosevic in maart 2006 overleed.

De 64-jarige Karadzic is aangeklaagd voor volkerenmoord, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. Dertien jaar lang had Karadzic de rechters van het Joegoslavië-tribunaal weten te ontlopen. Op 18 juli 2008 kwam met de arrestatie van de alternatieve genezer Dragan Dabic in een stadsbus in Belgrado een einde aan zijn geheime leven.

Radovan Karadzic leefde, na zijn arrestatie, drie dagen in onzekerheid. „Ik wist niet of ik was opgepakt door autoriteiten of door premiejagers die mij voor 5 miljoen dollar zouden verkopen.” Dat zegt Karadzic in een e-mailvraaggesprek met NRC Handelsblad. Zijn kidnappers brachten hem naar een huis waar hij in een kelder werd opgesloten. Karadzic: „Ze waren beschaafd, maar weigerden hun identiteit of die van hun superieuren bekend te maken.”

Vervolg Karadzic: pagina 4

Karadzic maakte zich geen zorgen om proces

Op 21 juli maakte de Servische president Boris Tadic bekend dat Karadzic was gearresteerd door de Servische veiligheidsdiensten en zou worden uitgeleverd aan het VN-hof in Den Haag. „Maar mijn ontvoerders wilden niet zeggen waarom ik was opgepakt en ik mocht ook geen telefoongesprek voeren”, aldus Karadzic.

Dragan Dabic, het was de perfecte metamorfose. De alternatieve genezer – het alter ego van de meedogenloze politicus. Het lange grijze haar werd door een speld op zijn kruin bij elkaar gehouden. Hij was afgevallen en kreeg daardoor een smaller gezicht. De holle ogen gingen schuil achter een bril en hij droeg een imposante baard en snor. Op tv-beelden schuifelde hij en liep gebogen.

In zijn cel ging alle gezichtsbeharing eraf, en niet alleen het uiterlijk veranderde. Hij liep weer rechtop, de schouders naar achteren. Zijn oogopslag werd kwiek en zijn stem weer helderder. Hij is gemotiveerd om de rechters bij het Joegoslavië-tribunaal uit te leggen waarom hij niet schuldig is aan volkerenmoord, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid gepleegd tijdens de oorlog in Bosnië (1992-1995). Het proces moet „de definitieve waarheid” over de oorlog aan het licht brengen en zal „de toekomstige betrekkingen tussen de volkeren” op de Balkan bepalen.

Radovan Karadzic werd op 19 juni 1945 geboren in Petnjica een dorp in de streek Savnik in Montenegro. Zijn ouders, Vuk en Jovanka, waren in de oorlog getrouwd. Radovan was de eerste van vijf kinderen. Zijn vader vocht tijdens de Tweede Wereldoorlog aan de kant van de cetniks, een Servisch nationalistische organisatie die eerst tegen de Duitse bezetters streed, maar later tegenover de partizanen van Tito kwam te staan. Vuk Karadzic wordt een paar maanden na de geboorte van Radovan gearresteerd omdat de partizanen van Tito oude rekeningen uit de oorlog vereffenden. Radovan Karadzic is vijf jaar als zijn vader weer vrij komt.

Na de lagere school in Niksic verliet Kardazic in 1960 de bergen van Montenegro en vestigde zich in de Bosnische hoofdstad Sarajevo. Hij volgde een medische beroepsopleiding en werd lid van de communistische partij. In 1964 ging hij medicijnen studeren en ontmoette hij Ljiljana Zelen, de vrouw met wie hij drie jaar later zou trouwen. Radovan zocht contact met kunstenaars, schrijvers en intellectuelen en begon zelf ook met het schrijven van gedichten. In 1967 studeerde hij af als arts en toen een jaar later in de meeste Europese steden massademonstraties werden gehouden, leidde Karadzic de studentendemonstratie in Sarajevo. Hij hield een bevlogen Servisch-nationalistisch getinte toespraak vanaf het dak van de filosofiefaculteit.

In 1974 won Karadzic een literaire studiebeurs voor de Columbia University in de Verenigde Staten. Hij leerde er vloeiend Engels lezen en spreken. Maar in de rechtszaal weigert hij Engels te spreken. „Ik ga mij niet in een NAVO-taal verdedigen.”

Na zijn terugkomst in Joegoslavië vestigde hij zich als psychiater en werd ondermeer teampsycholoog van Rode Ster Belgrado. In 1990 was Karadzic medeoprichter van de Servische Democratische Partij (SDS). De SDS werd opgericht als reactie op de Partij van de Democratische Actie (SDA) van Alija Izetbegovic die overwegend uit moslims bestond. Het was de tijd dat veelvolkerenstaat Joegoslavië uit elkaar begon te vallen.

Op 5 april 1992 riep Bosnië-Herzegovina de onafhankelijkheid uit na een referendum dat door de Bosnische Serviërs werd geboycot. Een paar dagen later werd de republiek als staat erkend door de lidstaten van de Europese Unie. Karadzic leidde de Bosnische Serviërs die een eigen republiek proclameerden, gelieerd aan Servië en onafhankelijk van Bosnië. Het leger van de Bosnische Serviërs begon de aanval op Sarajevo. De omsingeling van de stad, de langste in de moderne geschiedenis, zou 44 maanden duren en kostte ruim 12.000 mensen het leven.

Karadzic balanceerde tussen zijn politieke verplichtingen en zijn werk in de psychiatrische kliniek van het Kosevo Ziekenhuis in Sarajevo. De zevende verdieping van het Holiday Inn hotel in Sarajevo, vlakbij het parlementsgebouw, was zijn politieke hoofdkwartier. Toen de spanningen opliepen verhuisden ook zijn vrouw en zijn kinderen Sonja en Sasja naar het hotel. Later zou het gezin uitwijken naar het skioord Pale, een voorstad van Sarajevo.

In mei 1992 werd Radovan Karadzic president van de zelf uitgeroepen Servische Republiek in Bosnië-Herzegovina. Als president – en met steun van de Servische president Slobodan Milosevic – werd Karadzic en zijn legerleider Ratko Mladic verantwoordelijk voor een politiek van etnische zuivering in Bosnië. Na de val van de moslimenclave Srebrenica in de zomer van 1995, waarbij volgens het Joegoslavië-tribunaal zevenduizend moslims door de Serviërs zijn vermoord, werden Karadzic en Mladic aangeklaagd door het Joegoslavië-tribunaal. Eerst voor de belegering van Sarajevo, de gijzeling van VN-militairen en misdaden in de gevangenkampen. In november werd de aanklacht uitgebreid met de volkerenmoord in Srebrenica.

De massamoord op de moslims had tot gevolg dat de internationale gemeenschap de druk opvoerde om een eind te maken aan de oorlog. Op een militaire basis bij de Amerikaanse stad Dayton werd in 1995 onder leiding van de diplomaat Richard Holbrooke met de presidenten van Kroatië, Servië en Bosnië onderhandeld over een vredesakkoord voor Bosnië. Onderdeel van het vredesakkoord was dat Karadzic, die niet bij de onderhandelingen aanwezig was, van het politieke toneel zou verdwijnen. „Mijn vader riep ons op een avond laat bijeen in zijn kantoor”, zegt Sonja Karadzic via de telefoon vanuit Pale. „Hij vertelde dat hij een deal had gesloten en dat hij zich geen zorgen hoefde te maken over Den Haag, een soort gentlemen’s agreement.”

Bij zijn eerste voorgeleiding op 31 juli beriep Karadzic zich op deze afspraak. Volgens de VN-rechters is deze afspraak – die Holbrooke ontkent – „irrelevant” voor het proces. „Als Jimmy Carter (oud-president van de VS, red.) met mij had onderhandeld”, zegt Karadzic in het e-mail vraaggesprek „dan zou ik nu in een medische kliniek in Bosnië werken”.

In de maanden na het Dayton-akkoord bewoog Karadzic zich ongehinderd over straat. „Hij passeerde de internationale controleposten waar de internationale waarnemers aanwezig waren”, zegt zijn dochter Sonja. „Zij begroeten en zwaaiden naar hem.”

Bill Stuebner onderhandelde in die periode namens het Tribunaal met Karadzic over een vrijwillige overgave aan het VN-hof. „Ik heb Karadzic in het voorjaar van 1996 voor het laatst gesproken”, zei Stuebner in een vraaggesprek met NRC Handelsblad. Karadzic had zijn nagels kort afgebeten, herinnert Stuebner zich. Ze spraken twee uur met elkaar. Karadzic zei opnieuw dat het tribunaal anti-Servisch was. Op de vraag of hij een eerlijk proces krijgt, zegt hij nu: „Ik hoop op een fair proces, maar mijn verwachtingen zijn laag.”

Bill Stuebner ging door met de voorbereidingen voor de komst van Karadzic naar Den Haag, maar dat bleek verspilde energie toen duidelijk werd dat de Amerikanen – in een jaar met verkiezingen, 1996 – Karadzic toch niet zouden arresteren. De internationale druk om hem op te pakken en uit te leveren aan het VN-hof nam de jaren daarna toe en sindsdien is hij ondergedoken.

Dertien jaar lang hebben duizenden militairen naar Radovan Karadzic gezocht. Op de vraag wat hij al die tijd heeft gedaan, wil Karadzic niet antwoorden. Men zocht op de verkeerde plek. Want de voormalige leider van de Bosnische Serviërs heeft zich de afgelopen jaren niet schuilgehouden in het rotslandschap van de Servische Republiek in Bosnië, maar in een nieuwbouwwijk van de Servische hoofdstad Belgrado.

Vanaf 2004 manifesteerde Dragan Dabic zich in Belgrado. Toen hij werd gearresteerd, was hij een gerespecteerde alternatief genezer in de Servische hoofdstad.

Tegen zijn vriend Mina Minic, een waarzegger, zei hij dat hij in New York had gewoond. Hij was gescheiden en zijn vrouw en twee kinderen waren daar gebleven – in werkelijkheid woonden ze op tweehonderd kilometer afstand in Pale. Dabic bracht veel tijd door in Minic’ kantoor. Soms sliep hij daar op een veldbed. Minic herinnerde zich, zo vertelde hij in de New York Times, dat zijn vriend „vier of vijf” mobiele telefoons had die voortdurend rinkelden. „Hij was steeds bezig mensen terug te bellen: ‘Daarom dacht ik dat hij een spion was.’”

Kort voor de tiende herdenking van ‘Srebrenica’ worden de zoekacties geïntensiveerd. Karadzic’ vrouw deed op alle tv-zenders van Servië een emotionele oproep aan haar man. „Ik smeek je met, met heel mijn hart en ziel, om je over te geven.”

Op 18 juli 2008 stapte Karadzic tegen half tien ’s avonds op de bus voor twee weken vakantie in een kuuroord even buiten Belgrado. Bij een tussenstop kwamen zeven mannen de bus in. „Drie stevige kerels in burger grepen hem vast”, vertelden ooggetuigen op de Servische televisie. „Rustig blijven en meekomen”, zei een van hen. Op 21 juli maakt de Servische regering in een rechtstreeks uitgezonden persconferentie bekend dat Karadzic was gearresteerd. Sonja Karadzic belde direct haar moeder, zegt ze. „Papa leeft, en hij is gearresteerd.”

Meer over het proces op nrc.nl/karadzic