De definitieve waarheid moet aan het licht komen

Radovan Karadzic staat terecht voor volkerenmoord, oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid.

Hij hoopt op een eerlijk proces, zegt hij in e-mails.

Een Bosnische moslim verbrandt een foto van Karadzic tijdens protesten bij het VN-hoofdkantoor afgelopen september. De demonstranten protesteerden tegen de beslissing van het Internationaal Strafhof om bij het proces tegen Karadzic het aantal plaatsen van misdrijf van 41 terug te brengen naar 27. (Foto Reuters/Danilo Krstanovic) A Bosnian Muslim survivor of the 1995 Srebrenica massacre of up to 8,000 Muslims by Bosnian Serb forces burns a picture of Bosnian Serb wartime leader Radovan Karadzic during protests near the United Nations headquarters in Sarajevo September 16, 2009. Protesters demonstrated against a decision by the Hague-Based International War Crimes Tribunal to cut the number of locations to be mentioned in the prosecution's evidence and the number of witnesses by more than a quarter for the trial of Karadzic. Karadzic could go on trial as early as October 19 for war crimes and crimes against humanity, the pre-trial judge of the tribunal overseeing his case said on September 8, 2009. Survivors also voiced their grievance over the tribunal's decision to grant an early release of former Bosnian Serb President Bilijana Pavsic after serving two-thirds of an 11-year sentence for war crimes. REUTERS/Danilo Krstanovic (BOSNIA AND HERZEGOVINA POLITICS CONFLICT) REUTERS

Radovan Karadzic leefde, na zijn arrestatie vorig jaar juli, drie dagen in onzekerheid. „Ik wist niet of ik was opgepakt door de autoriteiten of door premiejagers die mij voor vijf miljoen dollar zouden verkopen.” Dat zegt Karadzic in een e-mail op vragen van nrc.next.

Vandaag begint bij het Joegoslavië-tribunaal in Den Haag het proces tegen de oud-leider van de Bosnische Serviërs. De 64-jarige Karadzic is aangeklaagd voor volkerenmoord, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. Vorige week maakte Karadzic, die zichzelf verdedigt, bekend dat hij het begin van het proces zou boycotten. In een brief aan de rechters van het VN-hof schreef hij dat hij onvoldoende tijd heeft gehad om zijn verdediging voor te bereiden. Maar de woordvoerder van het tribunaal zegt dat het proces gewoon gaat beginnen.

Dertien jaar lang wist Karadzic de rechters van het Joegoslavië-tribunaal te ontlopen. Hij had een nieuwe identiteit, als de alternatieve genezer Dragan Dabic, en woonde enige tijd in Belgrado. Aan dat geheime leven kwam op 18 juli 2008 een einde. Hij werd opgepakt, en door zijn kidnappers in een kelder opgesloten.

„Ze waren beschaafd, maar weigerden om hun identiteit of die van hun superieuren bekend te maken. Ze wilden ook niet zeggen waarom ik was opgepakt en ik mocht ook geen telefoongesprek voeren”, vertelt Karadzic nu. Drie dagen later maakte de Servische president Boris Tadic bekend dat Karadzic was opgepakt door de Servische veiligheidsdiensten, eind juli werd hij overgebracht naar het VN-cellencomplex van de gevangenis in Scheveningen. Daar zit hij sindsdien in afwachting van het proces.

Karadzic mag niet met journalisten praten. Maar sinds het proces tegen de Servische president Slobodan Milosevic zijn de regels versoepeld. Milosevic gaf in 2001 nog tegen de regels in een vraaggesprek aan het Amerikaanse televisiestation Fox. Hij vond het een aantasting van zijn recht op een eerlijk proces dat hij niet met de pers mocht praten, en de aanklagers wel. De rechters waren ziedend en de griffier dreigde met het intrekken van al zijn privileges (zoals telefoneren) als het nog een keer zou voorkomen.

Ook nu is een normaal vraaggesprek niet mogelijk, liet de griffier weten. Een telefonisch interview mocht ook niet. En de griffier vond het ook geen goed idee dat de juridisch adviseur van Karadzic, de Amerikaanse advocaat Peter Robinson, een videocamera mee zou nemen om de antwoorden op de vragen van nrc.next op te nemen. Wat overbleef: schriftelijke vragen die per e-mail zijn verstuurd aan Robinson. De advocaat bezorgde de vragen bij Karadzic, waarvoor eerst wel schriftelijk toestemming moest worden gevraagd bij de griffier (‘request for media contact’). De griffier moest vervolgens nog zijn goedkeuring geven aan de antwoorden. Zo mogen er geen antwoorden worden gegeven die de procesgang zouden kunnen verstoren.

Karadzic beantwoordde de vragen helaas niet allemaal, de helft van de vragen bleef onbeantwoord. Eén van de vragen waarop hij geen antwoord gaf, was de vraag waar hij al die tijd was ondergedoken. De oud-leider van de Bosnische Serviërs is wel zeer gemotiveerd om de rechters uit te leggen waarom hij niet schuldig is aan de misdaden gepleegd tijdens de oorlog in Bosnië (1992-1995). Het proces moet „de definitieve waarheid” over de oorlog aan het licht brengen, en zal „de toekomstige betrekkingen tussen de volkeren” op de Balkan bepalen.

Karadzic is onder meer aangeklaagd voor de moord op 7.000 moslims na de val van de Bosnische enclave Srebrenica. Volgens hem was het „noodzakelijk” voor de Bosnisch Serviërs om in actie te komen tegen de voortdurende aanvallen vanuit de enclave op omliggende Servische dorpen. Karadzic: „Zij doodden honderden burgers en trokken zich dan terug in de veiligheid van de ‘veilige zone’.”

Het Bosnisch-Servische leger veroverde Srebrenica in juli 1995. „De tragische sterfgevallen die daarop volgden, waren noch voorzien noch gepland”, zegt Karadzic. Een vraag over de massagraven die in de buurt van de enclave zijn gevonden, beantwoordt hij niet.

Na de massamoord voerde de internationale gemeenschap de druk op om een eind te maken aan de oorlog. Onderdeel van het vredesakkoord – waarover in de Amerikaanse stad Dayton onder leiding van diplomaat Richard Holbrooke werd onderhandeld – was dat Karadzic van het politieke toneel zou verdwijnen en niet vervolgd zou worden. „Mijn vader riep ons op een avond laat bijeen in zijn kantoor”, zegt zijn dochter Sonja via de telefoon vanuit Pale. „Hij vertelde dat hij een deal had gesloten en dat hij zich geen zorgen hoefde te maken over Den Haag, een soort gentlemen’s agreement.”

Maar volgens de VN-rechters is de afspraak die in Dayton werd gemaakt – en die Holbrooke ontkent te hebben gemaakt – „irrelevant” voor het proces. Karadzic vindt van niet. „Als Jimmy Carter (oud-president van de VS, red.) met mij had onderhandeld”, zegt Karadzic, „dan zou ik nu in een medische kliniek in Bosnië werken”.

En dus begint vandaag het proces tegen de oud-leider van de Bosnisch-Serviërs, zelfs als hij het boycot, zoals hij vorige week zei te zullen doen. „De hoofdaanklager kan gewoon zijn opening statement maken”, zegt oud-aanklager Alex Whiting, nu hoogleraar aan Harvard University. „Hierbij wordt geen bewijsmateriaal gepresenteerd. De verdachte heeft geen recht op een kruisverhoor en er is geen nadeel voor hem mocht hij niet aanwezig zijn.”

Dat zou voor de uitstraling van het proces het „zeer slecht” zijn, vindt Göran Sluiter, hoogleraar internationaal strafrecht aan de Universiteit van Amsterdam. Sluiter noemt de klacht van Karadzic dat hij te weinig tijd heeft gekregen om zich inhoudelijk goed voor te bereiden terecht. „Hij verdedigt zichzelf, zoekt alles tot de bodem toe uit, die mogelijkheid moet je hem – in het kader van een eerlijk proces – geven.” Om de impasse te doorbreken zou na het opening statement van hoofdaanklager Serge Brammertz het proces met een paar maanden kunnen worden verdaagd. „Voor de bühne ben je dan begonnen, en je geeft de verdachte nog wat meer tijd om zich goed voor te bereiden.”

En op de vraag of verdachte van aanklacht IT-95-5 een eerlijk proces krijgt, zegt Karadzic zelf: „Ik hoop op een fair proces, maar mijn verwachtingen zijn laag.”