Sarkozy's smetteloze democratie is nog ver weg

Nicolas Sarkozy beloofde een einde te maken aan de politieke slangenkuil in Frankrijk. Dat ideaal ontmoet vooral argwaan.

De president kwam onder druk door beschuldigingen van nepotisme. Zijn zoon zou onder zijn bescherming een onwaarschijnlijke flitscarrière maken.

Ondertussen werd tegen de laatste ex-premier van het land na vier weken proces een voorwaardelijke gevangenisstraf geëist. Hij zou betrokken zijn geweest bij een lastercampagne tegen belangrijke politici en zakenlui, onder wie de huidige president.

Welk land? Frankrijk. President Nicolas Sarkozy en ex-premier Dominique de Villepin waren deze week hoofdrolspelers in een oud spektakelstuk: scènes uit de schemerige achterkamers van de Franse politiek. Daar staan de potjes honing en gif naar goed gebruik dicht naast elkaar. Wie het wil volgen, kan zich voorstellen dat de deelnemers voortdurend smaaktesten doen: honing of gif. Neem het voorzitterschap van het bestuur van zakenwijk La Défense, een strategische post voor infrastructurele besluiten, met zicht op een mooi netwerk in zakenwereld en bestuur.

Eerste potje honing/gif: premier Fillon wilde de leeftijdsgrens optrekken om de huidige voorzitter, minister van Economisch Herstel Patrick Devedjian (65), langer te laten blijven. Sarkozy’s medewerkers blokkeerden dat om ruimte te maken voor zijn 23-jarige zoon Jean Sarkozy. Honing.

Tweede potje: Sarkozy JR kon verdedigd worden omdat hij gekozen provinciebestuurder is. Ook ‘president van La Défense’ is een gekozen functie. Toch regende het verwijten van nepotisme. Deze week stonden demonstranten bij La Défense te bellen met een banaan aan het oor: spreek ik met bananenrepubliek Frankrijk? De jonge Sarkozy trok zich terug. Gif.

Of neem het proces tegen Dominique de Villepin. Honing en gif zitten nu in één potje, de smaak hangt af van wie op welk moment snoept. Begin 2004 hoorde Villepin, toen minister van Buitenlandse Zaken, over een lijst geheime bankrekeningen die Franse politici en zakenlieden bij de bank Clearstream in Luxemburg zouden hebben. De naam van zijn rivaal en medeminister Sarkozy stond erbij. Honing voor Villepin, gif voor Sarkozy.

Maar toen de rekeningenlijst gestolen en vervalst bleek, kwam er een rechtszaak wegens laster. Honing werd gif, en andersom. Tijdens het proces deze maand werd Villepin ervan beschuldigd het brein achter de lastercampagne te zijn. Sarkozy’s advocaat zei dat, evenals enkele getuigen, al suggereerden sommigen dat president Chirac de echte opdrachtgever was. De procureur bleef voorzichtig: hij acht alleen bewezen dat Villepin de lastercampagne liet voortduren terwijl hij had moeten ingrijpen omdat hij wist wat er speelde.

Pas begin volgend jaar, als de rechter uitspraak doet, zal de balans blijken tussen bewijs en suggestie. Volgens Villepin is hij juist het slachtoffer, “van de verbetenheid van Nicolas Sarkozy”. Of hij nu vrijgesproken of veroordeeld wordt: gif kan weer honing worden. Volgens zijn vrienden wil Villepin ooit terug in de politiek, tegen Sarkozy.

De nietsontziende strijd is niet nieuw. Frankrijk heeft al decennia de reputatie van een smoezelige slangenkuil waar macht, manipulatie en machinatie hand in hand gaan. President Georges Pompidou was eind jaren zestig, toen hij ambitieus premier was, slachtoffer van een nooit opgehelderde lastercampagne: zijn echtgenote zou deelnemen aan nachtelijke orgies in het bos.

Sinds 1974 kwamen alle presidenten vroeg of laat in opspraak: Valéry Giscard d’Estaing, François Mitterrand en Jacques Chirac werden elk op enig moment duistere praktijken toegeschreven waarin vrienden en familieleden werden bevorderd en tegenstanders besmeurd.

De “republiek van de officina”, het broeinest van intriganten en gifmengers, is een begrip dat alle Fransen kennen: het is de officieuze schaduwzijde van de Vijfde Republiek. Dat de machtige Franse president aan vrijwel elke juridische en democratische controle ontsnapt, helpt daarbij niet.

Toen hij in 2007 gekozen werd, beloofde president Sarkozy dat Frankrijk een “onberispelijke democratie” zou worden. Hij beloofde belangrijke benoemingen, onder meer bij de publieke tv, voor te leggen aan het parlement, evenals de presidentiële begroting.

Maar Sarkozy heeft vooral medestanders overtuigd. Staatsrechtgeleerden, rechters, journalisten en politici klaagden de afgelopen jaren dat Sarkozy onder de dekmantel van hervormingen zijn positie juist versterkt.

Het proces-Villepin en de affaire-Jean Sarkozy voeden de argwaan over Sarkozy’s democratische smetteloosheid. Hij krijgt de kritiek zijn verschillende verantwoordelijkheden niet te scheiden.

Staatshoofd, rivaal, vader, Sarkozy is alles tegelijk en door elkaar. Hij waarborgt grondwettelijk de onafhankelijkheid van de rechtspraak, maar is als civiele partij ook partij in de rechtszaal. Hij noemde de verdachten op voorhand “schuldig” en kwam er later op terug.

Sarkozy gaf het proces een politieke dimensie, door te spreken over de afrekening met de broeinestrepubliek. Procureur Jean-Claude Marin sprak van “politieke kanten” in het Clearstream-proces.

Tijdens het gerechtelijk vooronderzoek in 2007 voelde Marin niet voor vervolging van Villepin, toen premier. Nu klaagt Villepin over een politiek proces. Sarkozy houdt vol: Frankrijk wordt een onberispelijke democratie.