Wees onaardig

‘Luister goed naar de instructies, want ik heb geen zin om het nog een keer uit te leggen.” De spelbegeleider in een experiment van University of Texas nam zijn rol serieus. Koud en bot, zo moest hij overkomen op de proefpersonen die deelnamen aan de test. De deelnemers kregen 25 cent per goed antwoord. Aan het einde van de test liepen ze weg met een bedrag van een paar dollar. Of toch niet? Sommige proefpersonen werd bij het verlaten van de testruimte de weg versperd door die botte spelbegeleider. Of ze alsjeblieft hun geld wilden teruggeven, want de vakgroep psychologie zat nogal krap bij kas. Als de proefpersoon aarzelde, zei de spelbegeleider: „Ik kan je niet dwingen, maar ik hoop dat je dit voor me wilt doen.” Na afloop vulden alle proefpersonen een uitgebreid evaluatieformulier in. Opmerkelijk resultaat: wie zijn geld had weggeven, vond de spelbegeleider na afloop aardiger dan wie zijn geld mocht houden. Hoe is dit mogelijk? Uit diverse psychologische onderzoeken blijkt dat we ernaar streven dat onze gedachten overeenkomen met onze daden. Kopen we bijvoorbeeld een dure mobiele telefoon? Dan zullen we (onbewust) op zoek gaan naar bevestiging dat deze aankoop een juiste beslissing was. Opeens zien we overal mooie, intelligentie en leuke mensen met precies hetzelfde mobieltje!

Soms belanden we echter in een situatie waarin onze gedachten moeilijk te rijmen zijn met onze daden. Dit heet cognitieve dissonantie. Het treedt bijvoorbeeld op bij vrouwen die mishandeld worden door hun man, maar die toch bij hem blijven, want ‘eigenlijk is hij heel lief’. Hetzelfde gebeurt bij het experiment met die nare spelbegeleider. Want waarom zouden we geld geven aan iemand aan wie we een hekel hebben? Ons onderbewuste heeft een hekel aan die verwarring en probeert er een kloppend verhaal van te maken. Aangezien dat geld niet meer terugkomt, is er nog maar één oplossing: we hebben die nare man verkeerd ingeschat, eigenlijk is hij een toffe peer.

De wijze les van dit alles? Wees gerust onvriendelijk tegen mensen. Zolang je ze daarna maar om geld vraagt, blijf je geliefd.

Rik Kuiper en Tonie Mudde

In de serie ‘Nooit geweten’ wordt wekelijks een wetenschappelijke tip gegeven.