Prikkelende en ontregelende beelden van foam

Tentoonstelling Folkert de Jong, Circle of Trust. Selected works 2001-2009. T/m 11/4, Groninger Museum, Museumeiland 1. Di. t/m zo 11-17u. Inl. www.groningermuseum.nl * * * * *

Eerste bekentenis: de overzichtstentoonstelling van Folkert de Jong in het Groninger Museum is geweldig – het is lang geleden dat er in Nederland zoveel prikkelende en ontregelende beelden van een hedendaagse kunstenaar bij elkaar waren. Tweede bekentenis: dat komt vrij onverwacht. Natuurlijk, De Jong wordt tegenwoordig vaak beschouwd als een van Nederlands beste beeldhouwers. Hij exposeert over de hele wereld en onlangs nog sierde een van zijn beeldengroepen de voorkant van een overzichtsboek van de Londense Saatchi Gallery. Maar hij houdt er ook een wat ongebruikelijk kunstenaarschap op na. Dat begint ermee dat hij in zijn publicitaire uitingen, of het nu advertenties zijn of boeken, steeds wordt omgeven door twee tamelijke opdringerige ‘zakenpartners’. De ene, Fendry Ekel, is een middelmatige schilder die desondanks regelmatig met De Jong mag exposeren; de ander, Astrid Honold, is het soort manager dat zichzelf te pas en te onpas tussen De Jong en de buitenwereld schuift. Deze ‘lijfwachten’ deden De Jong ook geen goed: zijn recente beelden (onder andere getoond bij Galerie Rolt in Amsterdam) leken aan scherpte te verliezen en ondanks zijn reputatie slaagt hij er te weinig in werk te verkopen aan grote musea (het Museum of Contemporary Art in Los Angeles en het Haags Gemeentemuseum zijn uitzonderingen) – het meeste gaat naar rijke privé-verzamelaars. Jammer: weer een kunstenaar die geld en carrière boven inhoud verkoos.

Maar zowaar: schijn kan bedriegen. De Jong mag zijn kunstenaarschap dan gammel communiceren, Circle of Trust, een overzicht van bijna tien jaar werk, is een triomf, zowel voor zijn stijl als voor de werkwijze die hij de afgelopen tien jaar heeft ontwikkeld. Daarbij valt vooral op hoe mooi vorm en inhoud elkaar opstuwen. Het uitgangspunt daarbij zijn de twee ongebruikelijke materialen, styrofoam en polyurethaanschuim, waaruit De Jong zijn beelden optrekt. Ze worden vooral geassocieerd met bouw en isolatie, maar De Jong gebruikt het foam om te bouwen en te houwen, en het dikke, lubberende schuim als verbindingsmiddel. Zo lijmt hij niet alleen de losse onderdelen aan elkaar, met het schuim spuit hij ook voetstukken op, haardossen en hoofden. En een enkele keer zelfs een heel beeld: zo zit er ergens op Circle of Trust een dik, groen foamen Michelinmannetje op een stoel dat zelf niet lijkt te weten of hij al is gestold of nog in elkaar moet zakken. Dat alles, ondertussen, gebeurt onder De Jongs handen met een vanzelfsprekendheid dat het je als toeschouwer soms duizelt – aan zijn technische vaardigheid en verbeeldingskracht lijkt voorlopig geen grens te zitten.

Tegelijk is die botsing tussen foam en schuim niet alleen visueel aantrekkelijk, ze versterkt ook De Jongs dubbelzinnige wereldbeeld. Al vanaf zijn vroegste grote werk (The Iceman Cometh, genoemd naar een toneelstuk van Eugene O’Neill) laat De Jong zich inspireren door de absurdistische, vroeg twintigste-eeuws wereldvisie van kunstenaars als Alfred Jarry, Georg Grosz, Otto Dix, en zelfs Picasso; twee jaar geleden nog maakte hij nog een grote beeldengroep naar aanleiding van diens schilderij Les Saltimbanques (1905). Net als bij Picasso worstelen De Jongs clowns en acrobaten met het lot van de wereld, ze spotten en spelen om niet te hoeven wanhopen. Maar De Jong verplaatst die houding ook vloeiend naar deze tijd, waarin die angstige ambivalentie tegenover alles en iedereen zo herkenbaar is.

Hoe belangrijk deze dubbelzinnigheden voor De Jong zijn, wordt ook duidelijk uit de tekeningen waarin hij zowel de Amerikaanse (Lincoln, de Liberty Bell) als de Nederlandse geschiedenis (Willem van Oranje, de gebroeders De Witt, Balthasar Gerards) tot onderwerp neemt.

Vooral dat laatste onderwerp is intrigerend: het gebeurt niet vaak dat een hedendaagse kunstenaar overtuigend verbanden legt tussen Jan de Baens schilderij De lijken van de gebroeders De Witt (1672) en zaken als martelaarschap en geloof. In dat kader blijkt zelfs een beeld als Operation harmony (2008) te herleven: leek dat op een eerdere expositie van De Jong een vrij zwak, star beeld, in deze context (en vlak bij een polyurethaanschuimen Victory Boogie Woogie) besef je ineens dat De Jong de hoofden en lijven van Jan Pietersz. Coen en Balthasar Gerards heeft gespiest op een typische ‘Hollandse’ De Stijl-structuur.

Zo zit er eigenlijk maar een minpunt aan deze expositie: De Jong nam te weinig ruimte om zijn fascinaties voor geschiedenis en politiek verder uit te diepen. Maar niet getreurd; ook zonder deze extra laag slaagt hij er virtuoos in om allerlei schijnbare tegenstellingen met elkaar te verbinden. Chaos en structuur, lelijkheid en schoonheid, geschiedenis en actualiteit: op Circle of Trust komen ze samen in een overtuigend geheel dat verrast, prikkelt en tot nadenken stemt. Niet te missen.