Macht van het kruis

Oog in oog met de nog altijd groeiende invloed van zowel ongelovigen als moslims proberen de christelijke kerken zich in eigen kring of onderling aaneen te gorden. Afgelopen maand zijn er maar liefst drie initiatieven genomen.

In september was de Russische-orthodoxe archimandriet Ilarion op bezoek bij paus Benedictus XVI om te spreken over een gemeenschappelijk platform tegen de „zonde” van verdeeldheid en vrijzinnigheid. Deze stap wordt gezien als een ‘dooi’ tussen de kerken in Oost en West, die in 1054 scheurden en in de eeuwen daarna nog verder splitsten.

Binnen de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) leeft eenzelfde verlangen. Sinds vorige week wordt daar gewerkt aan een nationale synode. De synode zou volgend jaar moeten worden gehouden. En wel in Dordrecht, precies daar waar de orthodoxie ooit in 1618 de macht greep. De eerste kerken hebben al laten weten hiervan niet gediend te zijn. Maar de initiator, een dominee uit Kampen, is hoopvol. „Gods Geest zal ons mogelijk nog versteld doen staan”, meent hij.

De meest rigoureuze stappen worden echter gezet door het Vaticaan, waar een paus resideert die politiek weleens wordt onderschat. Nadat Benedictus XVI eerder de, in de jaren zestig afgescheiden regressieve en soms ook antisemitische, priesterbroederschap Pius X in de armen had gesloten, heeft hij nu de deur geopend naar de Anglicaanse Kerk. Het Vaticaan maakte gisteren eenzijdig bekend dat gelovigen uit die kerk, die in 1534 brak met Rome, in de ‘moederkerk’ welkom zijn. Met hun spirituele en liturgische eigenaardigheden, zoals gehuwde priesters. Maar nadrukkelijk zonder erkenning van iets als het homohuwelijk, waarover Anglicanen juist verdeeld zijn.

Deze recente pogingen om de schisma’s te boven komen, illustreren dat opzichtig triomfalisme over de teloorgang van religie op zijn minst voorbarig is. Ook ontroering over zoveel verzoening, dan wel een wat afstandelijker ‘hoe meer zielen, hoe meer vreugd’, gaat voorbij aan de crux.

Er moet niet uit het oog worden verloren dat de kerken ook bezig zijn met machtsvorming, en dus politiek bedrijven. Over een brede linie is sprake van consolidatie van zowel rechtzinnigheid als organisatiekracht. In kwantitatieve termen: wie de christenen aller landen verenigt, verzamelt ongeveer 2 miljard wereldburgers tegen ruim 1 miljard moslims van verschillende denominaties.

Met name het Vaticaan is erop uit zijn katholieke (in de betekenis van universele) aanspraken te versterken. Die ambitie gaat, zoals de historische ervaring tot nu toe leert, weleens ten koste van pluriformiteit en tolerantie.

Uiteraard is het aan de kerken zelf om hun doelen en middelen te formuleren. De constitutioneel verankerde godsdienstvrijheid impliceert dat recht. Maar dat wil niet zeggen dat dit consolidatiestreven kan worden afgedaan als onbeduidend sektarisme. Ook al is de maatschappij verregaand geseculariseerd, de scheiding van Kerk en Staat blijft aan de orde als fundament van een liberale democratie.