Laatste kans in Bosnië

Het is al weer jaren vrede in Bosnië, maar de etnische groepen leven nog steeds op gespannen voet met elkaar.

De VS en EU proberen de impasse nu te doorbreken.

Bosnië-Herzegovina dreigt als een geïsoleerd eiland achter te blijven bij de rest van Europa. Dat is wat de Europese Unie en de Verenigde Staten vrezen. Op de internationale militaire basis Butmir, vlakbij de Bosnische hoofdstad Sarajevo, is gisteren de tweede ronde mislukt van onderhandelingen onder leiding van beide grootmachten om een doorbraak te forceren in de politieke impasse. Daarin maken de Bosniakken (Bosnische moslims), Kroaten en Serviërs voortdurend gebruik van de mogelijkheden om elkaars besluiten te blokkeren. Het etnisch verdeelde land is in de huidige naoorlogse opzet vrijwel onbestuurbaar gebleken.

De eurocommissaris voor uitbreiding, Olli Rehn, en de Amerikaanse onderminister voor Buitenlandse Zaken James Steinberg noemden ‘Butmir’ dinsdag in interviews de „laatste kans voor deze generatie Bosnische politici om vooruitgang richting volwaardig EU-lidmaatschap te boeken”.

De EU en de VS sturen aan op een krachtiger centraal bestuur en afronding van het werk van de internationale Hoge Vertegenwoordiger, zodat die post, jaren later dan gepland, kan worden afgeschaft. In ruil daarvoor biedt de EU spoedige liberalisering van het visumregime en uitzicht op onderhandelingen over toetreding tot de Europese Unie.

Het alternatief is een geïsoleerd Bosnië achter gesloten grenzen, omringd door landen als Kroatië, Servië en Montenegro die sneller integeren in de EU. Serviërs en Montenegrijnen kunnen volgend jaar waarschijnlijk zonder visum door Europa reizen.

Bosnische media refereerden de voorbije weken aan de top als ‘mini-Dayton’, een verwijzing naar de vredesonderhandelingen op een Amerikaanse militaire basis, waar in 1995 het akkoord over beëindiging van de Bosnische burgeroorlog werd gesloten. In Dayton is de basis gelegd voor de huidige staatsstructuur. Net als toen is de huidige Zweedse minister van Buitenlandse Zaken Carl Bildt een van de onderhandelaars.

Hoewel de Europese troepenmacht die de vrede moest bewaken inmiddels zonder problemen is afgebouwd tot 2.500 militairen, onder wie 85 Nederlanders, is de etnische verdeeldheid onverminderd groot. De EU probeert te voorkomen dat Bosnië een zwerende wond op de Balkan blijft.

De kans dat de diplomatieke krachttour tot een doorbraak leidt, is gering. De eerste gespreksronde, op 9 oktober, leverde niets op. De Bosnische moslims willen een meer centraal bestuur. Bosnische Serviërs, die hun eigen entiteit binnen Bosnië-Herzegovina hebben, vinden het voorgestelde pakket juist een aantasting van hun recht op zelfbestuur. De tweede ronde eindigde gisteren volgens Bildt en Steinberg met ‘beperkte vooruitgang’. ,,Ik hoop dat ik hier nooit meer terugkom", zei de leider van de Bosnische Serviërs, Milorad Dodik, bij het verlaten van het militaire kamp.

De komende weken en mogelijk maanden gaan de gesprekken op lager niveau door. Op 18 november vergaderen de landen die sinds 1995 toezicht houden op Bosnië. Zij kunnen beslissen over sluiting van het kantoor van de Hoge Vertegenwoordiger.

De voorstellen zijn, voorzover uitgelekt, pragmatisch en bescheiden. De diplomaten stellen vooral wijzigingen voor die erop zijn gericht EU-wetgeving efficiënt te kunnen invoeren. De parlementen van de deelrepublieken behouden echter de mogelijkheid om beslissingen te blokkeren die op federaal niveau al met een meerderheid zijn aangenomen. Dat is vooral een eis van de Serviërs.

Geen van de drie betrokken etnische groepen, Bosniakken, Kroaten en Serviërs, is blij met het voorgestelde pakket, zegt Muharem Bazdulj, commentator van het dagblad Oslobodjenje in Sarajevo. „Maar als de politieke vertegenwoordigers van de Bosniakken rationeel zijn, dan nemen ze genoegen met deze kleine stap voorwaarts. „Hij vreest echter dat de Bosniakken onderling te verdeeld zijn om tot een rationeel besluit te komen.

Net als Bazdulj verwacht de Bosnisch-Servische ex-minister van Financiën en publicist Svetlana Cenic uit Banja Luka hooguit „cosmetische aanpassingen” van het Bosnisch bestuursmodel, dat nu bestaat uit veel verschillende bestuurslagen met bijbehorende bureaucratie. Iets meer zetels voor het federaal parlement; één president met twee vice-presidenten in plaats van het huidig driekoppig presidentschap. „Dat zal dan als enorm succes worden gepresenteerd, want de internationale gemeenschap zoekt wanhopig naar succes in Bosnië”, voorspelt ze telefonisch.

Het daadwerkelijk uitsluiten van de Bosniërs uit de Europese familie is op langere termijn geen reële optie, al was het maar vanwege de geografische ligging van het land. Toch is Cenic pessimistisch. Maar, zegt ze. „Als de Amerikanen zien dat de EU-initiatieven wederom nergens toe leiden, kunnen zij altijd nog besluiten tot een echt Dayton 2.”