Creatief inchecken loont

Het is eenvoudig om ver onder het treintarief te reizen, als je de moeite neemt.

Dit is mogelijk door de komst van de OV-chipkaart. De NS is op de hoogte.

De bedenkers van de OV-chipkaart en de NS moeten zich er het hoofd over hebben gebroken: hoe zorgen we dat reizigers op treintrajecten waar geen toegangspoortjes staan, de boel niet belazeren?

De OV-chipkaart is het enige betaalmiddel in de metro in Rotterdam en Amsterdam. Dat is een tamelijk waterdicht transportsysteem: een reiziger komt – tenzij hij met alle geweld wil – het perron niet op en af als hij niet in- en uitcheckt. Ook in veel trams en bussen kan de kaart al worden gebruikt. De reiziger moet daar zelf in het voertuig in- en uitchecken. Wie dat vergeet, is de borg die hij betaalde bij inchecken, vier euro, kwijt.

Bij de NS, waar sinds begin deze maand met een anonieme chipkaart gereisd kan worden en vanaf 1 december ook met een abonnement, staat de paaltjes en poortjes niet in de trein, maar op de perrons. En belangrijker: voor de trein zijn de bedragen waarom het gaat veel hoger. Zo is de borg die een reiziger moet betalen voor hij incheckt, twintig euro.

De poortjes die op steeds meer stations verschijnen, blijven open totdat het papieren kaartje is afgeschaft. De directeur van NS Reizigers verklaarde begin dit jaar dat het zeker nog tot 2013 duurt voordat alle poortjes gesloten zijn. En dan nog: poortjes komen maar op 115 (veelbereisde) stations. Op de 266 overige perrons is het aan de reiziger zelf om in- of uit te checken.

Is dat systeem waterdicht?

nrc.next reisde een dagje per trein met de OV-chipkaart en vond twee lekken, waardoor een reiziger flink minder voor een kaartje hoeft te betalen. Zonder de pas te hoeven kraken en zonder bang te hoeven zijn voor de conducteur.

Reis mee met Jaap, Michel en Tineke, drie fictieve reizigers die op een niet-fictieve manier het OV-chipsysteem bedotten.

Lek 1: De tussenstop.

Jaap woont in Rotterdam en gaat een middagje naar Artis in Amsterdam. Jaap heeft twee anonieme OV-chipkaarten. Op het station van Rotterdam Centraal houdt hij om 13:08 pas A tegen een incheckzuil (dat zijn die witte paaltjes met een paarse cirkel op de grond) en stapt in de trein. De conducteur komt langs. Jaap toont pas A. Aangekomen in Amsterdam checkt Jaap niet uit, maar loopt gewoon het station uit, de stad in, naar Artis.

Als hij rond half zes ’s avonds aan zijn terugreis begint, checkt Jaap op Amsterdam Centraal bij een inlogzuil in met pas B. Komt de conducteur nu langs, dan geeft Jaap hem pas B: wederom heeft hij een ingecheckte kaart waarmee hij ‘de goede kant op’ reist.

Op het laatste station vóór Rotterdam, Schiedam Centrum, stapt Jaap uit en checkt beide passen uit bij een chipzuil op het perron. Het paaltje registreert om 18:41 voor pas A een reis van Rotterdam Centraal naar Schiedam (waar Jaap kennelijk de halve dag over gedaan heeft): dat kost 1,80 euro.

Op pas B heeft Jaap gereisd van Amsterdam Centraal naar Schiedam: 12 euro. Jaap wacht drie minuten totdat hij opnieuw mag inchecken met een van beide passen. Hij haalt de sprinter naar Rotterdam Centrum. Daar checkt hij opnieuw uit voor dit laatste stukje: opnieuw 1,80 euro.

Waarom Jaap op de terugreis niet in een keer doorreist naar Rotterdam Centraal, maar een stop maakt op Schiedam Centrum? Als een reiziger in- en uitcheckt op hetzelfde station en de tijd daartussen langer duurt dan 60 minuten, raakt hij zijn borg van 20 euro kwijt. Wie binnen een uur in- en uitcheckt op hetzelfde station, wordt door de NS beschouwd als ‘uitzwaaier’ en krijgt de volledige borg terug.

De winst. Jaap betaalt in plaats van 24,70 euro voor een gewoon papieren dagretour Rotterdam-Amsterdam 15,60 euro. Hij houdt 9,10 euro in de zak, 37 procent van de reiskosten. De reis kost hem nog geen 5 minuten extra: de tussenstop in Schiedam – hij hoeft enkel te wachten op de volgende trein (of metro) naar Rotterdam Centraal.

Het kan ook anders. Heeft Jaap een kortingskaart, dan kan hij die gebruiken voor het lange traject (pas B) en een anonieme OV-chipkaart als pas A.

De ‘winst’ uit dit lek kan theoretisch oplopen tot zo’n twintig euro, voor wie bijvoorbeeld op een dag van Tilburg naar Groningen en terugreist. Maar dit hebben we niet zelf uitgeprobeerd. Vooral bij reizen tussen de grote steden in de Randstad, waar veel manieren zijn om snel van het een na laatste station op het eindstation terecht te komen, zou de tussenstop zich snel terug moeten verdienen. Op korte trajecten wordt de winst geringer.

Lek 2: Trainpoolen.

Het is een beetje omslachtig, maar de reis is dan ook helemaal gratis, op een traject van maximaal 25 minuten. Lucratief voor wie elke dag dezelfde trein neemt. Een voorbeeld. Tineke is werkforens. Ze reist elke dag van Amsterdam Centraal naar Amsterdam Holendrecht. Michel reist elke dag van Amsterdam Holendrecht naar Amsterdam Centraal. Ze kennen elkaar van de (op dit moment fictieve) website trainpoolen.nl.

Michel gaat naar zijn werk en neemt om 8:17 de trein van Amsterdam Holendrecht naar Amsterdam Centraal. Daar komt hij aan om 8:36. Onderaan de roltrap treft hij Tineke, aan wie hij zijn nog ingecheckte OV-chipkaart geeft. Tineke neemt om 8:49 de trein van Amsterdam Centraal naar Amsterdam Holendrecht en komt daar aan om 9:04. Zij checkt uit met Michels pas en haar eigen pas.

(De pas van) Michel is korter dan een uur op Amsterdam Holendrecht geweest en Michel heeft dus gratis gereisd, Tineke niet.

Gaan hun werkschema’s gelijk op, dan reist Tineke ’s middags van station Holendrecht naar Amsterdam Centraal, alwaar ze Michel weer treft. Ze geeft haar eigen ingecheckte pas en die van Michel aan hem. Hij checkt weer in met zijn eigen pas, en checkt op Holendrecht uit met beide passen. Nu heeft Tineke voor niks gereisd. De volgende dag beginnen ze weer opnieuw.

Een woordvoerder van de NS noemt de lekken „leerzaam”. Volgens hem zal het bedrijf kijken hoe het eerste lek kan worden gedicht. „Voor het tweede lek moet de reiziger wel een logistiek circus organiseren. En dat soort fraude bestaat nu ook al, mensen die bij de kaartautomaat vragen of ze mee mogen reizen op de voordeelurenkaart van een ander bijvoorbeeld.”

De NS benadrukt dat geen enkel systeem waterdicht is. „En in de overgangsperiode van deze kaartsoort naar de andere zijn de controlemogelijkheden nou eenmaal beperkter.”

Volgens de NS wordt de OV-chipkaart op het spoor in de eerste plaats ingevoerd om het reisgemak te vergroten. De poortjes komen er voor de veiligheid en om zwartrijders tegen te gaan, dus op de drukste stations, waar het meeste wordt zwartgereden. De woordvoerder: „Bij ons is het percentage zwartrijders al heel laag, één procent van het totaal. Als alle poortjes zijn gesloten, verwachten we dat dit nog lager wordt.”

Tot slot nog een trucje, dat geen geheim is, maar veel mensen nog niet kennen. Wie enkele afstanden rijdt die zonder korting duurder zijn dan 22 euro, is nu al (veel) goedkoper af met een OV-chipkaart dan met een papieren kaartje.

Wie bijvoorbeeld van Vlissingen naar Groningen reist, betaalt voor een papieren kaartje 34 euro. Met een chipkaart is dat 22 euro.

Omdat de NS het retourtarief gaat afschaffen, worden de enkeltjes de komende jaren ter compensatie stapsgewijs goedkoper. De prijzen van kaartjes waarvoor het maximumdagtarief geldt, heeft NS nu al verlaagd naar de uiteindelijke prijs: 22 euro. Een voordeel dat reizigers moet verleiden om over te stappen op de OV-chipkaart. De woordvoerder: „Hoe sneller de reizigers overstappen, hoe sneller de poortjes dicht kunnen. En hoe sneller het zwartrijden dus kan worden ingeperkt.”