Niet alles 'zoop en naaide'

Een gedicht van Remco Campert dat in 1964 door de AVRO werd gecensureerd, verschijnt nu op dvd. „Alles zoop en naaide / heel Europa was één groot matras...”

Het was een van de eerste rellen in de Nederlandse tv-geschiedenis. Op woensdagmiddag 27 mei 1964 werden de makers van de serie Literaire ontmoetingen de studio uitgestuurd door Ger Lugtenburg, programmaleider van de AVRO. Even eerder had Lugtenburg voor het eerst het draaiboek gezien voor de uitzending van die avond, die aan de dichter Remco Campert zou worden gewijd. Daarin stond onder meer een gedicht waarin Campert de bevrijdingsroes van 1945 beschreef: „Alles zoop en naaide / heel Europa was één groot matras...” Het vierde woord uit dit citaat kon niet worden uitgezonden, verklaarde de omroepfunctionaris. Maar toen hij de programmamakers verzocht het weg te laten of te vervangen door iets minder aanstootgevends, weigerden ze daaraan mee te werken. Met als gevolg dat de uitzending te elfder ure moest worden vervangen door een documentaire over India, die nog op de plank lag.

De kranten maakten er de volgende dag groot nieuws van. „Dit woord is ontoelaatbaar in de huiselijke kring”, zei AVRO-voorzitter L.H. Slotemaker. In de meeste berichten werd echter niet vermeld welk woord dat dan wel was. Veel kranten wensten het niet in hun kolommen op te nemen. In het liberale Algemeen Handelsblad werd ietwat schaapachtig melding gemaakt van „een bepaald woord dat de AVRO wenste te zien veranderd omdat het niet netjes zou zijn”. Terwijl de socialistische krant Het Vrije Volk repte van „een onkuis woord”. Andere dagbladen maakten er iets meer werk van. Zoals het Algemeen Dagblad: „zes letters, samen vormend een werkwoord dat veel wordt aangetroffen op schuttingen en in de moderne literatuur”. Of de NRC: „een woord dat in minder platte zin betekent: naald en draad hanteren”. En de Volkskrant: „een handeling waar wij het voortbestaan van de wereld aan te danken hebben”. Alleen de Leeuwarder Courant, de Friese Koerier en het protestants-christelijke dagblad Trouw, als enige landelijke krant, schreven openlijk over welk woord het ging. Tussen de AVRO en de programmamakers – regisseur Hans Keller en de letterkundige H.A. Gomperts die Campert in de studio zou interviewen – kwam het niet meer goed. Nieuwe afleveringen van Literaire ontmoetingen werden niet meer gemaakt. Het enige wat nu nog van de verboden uitzending rest, is het filmmateriaal dat eerder op diverse locaties in Amsterdam – het American Hotel, het Vondelpark, de kunstenaarssociëteit De Kring – was gemaakt. Met veel beelden van een peinzend wandelende Campert („sfeervol lopen”, zoals Keller het noemde), commentaren van Camperts moeder („hij was een overgevoelig kind”) en zijn vrienden Jan Vrijman en Rijk de Gooyer en een scène met Frans Weisz, die als een ware cineast over straat liep met een filmblik onder zijn arm. Vanavond, ruim 45 jaar na dato, wordt de dvd-box Literaire ontmoetingen ten doop gehouden, met tien uitzendingen die wel doorgingen (over Mulisch, Van het Reve, Claus, Vestdijk en andere groten uit die tijd) en het bewaard gebleven filmmateriaal uit de Campert-aflevering. Maar het gedicht waar zo veel om te doen was, is nooit gefilmd. Het was de bedoeling dat Campert dat zou voordragen tijdens het studiogesprek met Gomperts dat door Lugtenburgs ingrijpen werd verhinderd. En toch staat het wel op de dvd, want de dichter heeft het in 1998 alsnog op de televisie voorgelezen, op verzoek van Karel van de Graaf, in een programma van de AVRO.

Literaire ontmoetingen (2 dvd's), Uitgeverij Bas Lubberhuizen, € 24,50