Maar nu zijn de zalen van het museum leeggehaald

Vijf vrachtwagens kwamen gisteren 130 schilderijen uit het museum van Dirk Scheringa ophalen.

Als een dief in de nacht, zei de mevrouw uit de kantine.

En daar kwamen ze aangereden, gisteravond rond acht uur, in het Noord-Hollandse dorp Spanbroek. Bij het Scheringa Museum voor Magisch Realisme. Vijf grote vrachtwagens met containers erop. Er kwamen ongeveer twintig mannen uit, om de kunstwerken, werken van Carel Willink, Jan Mankes en vele anderen, in te laden en mee te nemen. Maar dat was niet te zien. Want de ramen waren afgeplakt, en de vrachtwagens waren zo geplaatst dat niet te zien was wat er gebeurde.

De wagens waren gestuurd in opdracht van ABN Amro. Die kwam de 130 schilderijen in beslag nemen als onderpand voor een lening die de bank aan het museum gegeven had. Een van de vrachtwagens reed per ongeluk een muurtje om. De directeur van het museum, Sander Uitdenbogaard, was volledig verrast door de actie, zo zei hij gisteravond.

Bezorgde medewerkers van het museum die door buurtbewoners waren opgetrommeld, vroegen aan de inladers of de wagens wel geschikt waren voor de kwetsbare schilderijen. Ze vroegen zich af of het transport niet te koud was, of de schilderijen niet zouden beschadigen onderweg. Buurtbewoners keken toe, sommige vanaf hun daken. De burgemeester kwam als een van de laatsten, om de ontstane verkeersopstopping in goede banen te leiden. Een mevrouw die in de kantine van het museum werkt, was aangeslagen. „Dit valt ons rauw op het dak”, zei ze. „Dat ze als een dief in de nacht het museum komen leegroven.”

De staatsbank ABN Amro heeft een hypothecaire lening van 32 miljoen euro verstrekt aan DSB Beheer voor de bouw van een nieuw onderkomen van het museum in een dorpje verderop, Opmeer. Als onderpand voor dit krediet kreeg de bank de collectie, die door kenners op zo’n 40 miljoen euro wordt getaxeerd.

Sinds maandag kijken kunstliefhebbers met angstzweet naar de ontwikkelingen rond DSB Bank. Wat gebeurt er met de vermaarde collectie magisch realistische kunst, nu de bank van Dirk Scheringa is omgevallen? Helemaal nu de eigenaar annex kunstverzamelaar ook het faillissement van DSB Beheer heeft aangekondigd. Dat is niet alleen het moederbedrijf van de bank, maar ook de geldkraan voor de zogenoemde speeltjes van de oprichter: voetbalclub AZ, de schaatsploeg en dus het museum in Spanbroek.

DSB Beheer financierde het museum en de collectie ervan uit de dividenden of leningen van DSB Bank. Volgens de gegevens die de curatoren van de bank de afgelopen dagen naar buiten brachten, hebben zij een vordering van 75 miljoen op DSB Beheer. Welk deel daarvan precies op het museum betrekking heeft, of beter op de exploitant daarvan, DSB Art bv, is niet bekend.

Maar anders dan veel mensen vreesden, heeft DSB Bank voor die lening niet de collectie als onderpand gekregen. In dat geval zouden de twee curatoren de kunstwerken bij opbod kunnen gaan verkopen om een zo hoog mogelijke bijdrage in de failliete boedel te krijgen, ten behoeve van alle schuldeisers die zich bij de bank in Wognum zullen melden. Dát onderpand ligt dus bij ABN Amro, zo bepaalde de rechter gisteren.

Voor de bank zou een faillissement van de indirecte eigenaar van de kunstwerken aan die claim niets veranderen. Wie een gewone schuldvordering heeft uitstaan op een failliet bedrijf moet in de rij staan bij de andere crediteuren. Maar wie een hypothecair krediet heeft verstrekt heeft daarop een veel sterker hypotheekrecht (voor onroerend goed) of pandrecht (op roerende zaken, zoals auto’s, meubels of... schilderijen). Bij faillissement heeft de hypotheek- of pandhouder het recht de betreffende goederen uit de boedel te halen. Wel zullen de curatoren eerst goed uitzoeken of het pandrecht aan een bedrijf juist is gevestigd.

Een nakend faillissement van DSB Beheer zou de betaling van rente en aflossing voor het nieuwbouwproject van het museum op korte termijn wel eens lastig kunnen maken. Om die reden schakelde de bank gistermiddag de rechter in om het pandrecht snel ‘uit te winnen’, zoals dat in advocatentaal heet. Die verleende ‘verlof’ aan de bank om hiertoe een deurwaarder in te schakelen. Een gespecialiseerde deurwaarder, die ervaring heeft met het zorgvuldig verslepen van kostbare kunstwerken.

Er was nóg een reden tot tempo.

De belastingdienst heeft mogelijk ook een en ander uitstaan op DSB Beheer, of bedrijven uit de kerstboom daaronder. En de fiscus heeft het bijzondere recht om zogeheten bodembeslag te leggen bij de partijen die in gebreke blijven met hun verplichtingen. Daarbij kan de dienst álle goederen in beslag nemen die zich op een bepaald stuk grond bevinden – letterlijk: op de ‘bodem’. Daarbij heeft de fiscus voorrang op andere vorderingen, zoals hier het pandrecht van ABN Amro. Als de fiscus erin zou slagen om eerder bij de voormalig huishoudschool in Spanbroek te arriveren dan de bank, kon ABN Amro wel eens lege toonzalen aantreffen. Volgens advocaat Harald Spruit van DSB Beheer heeft dit bedrijf overigens geen noemenswaardige fiscale schulden openstaan.

Gisteren zei artistiek directeur Belia van der Giessen van het Scheringa Museum dat het voorlopig open blijft, hoewel er geen geld meer binnenkomt. Dat zal vanaf vandaag weinig bezoekers meer trekken nu er, op een tijdelijke tentoonstelling na, veel lege haakjes te zien zijn.

Minister Plasterk van Cultuur sprak gisteren de hoop uit dat de collectie bijeen blijft, en in zijn geheel in de bijna voltooide nieuwbouw in Opmeer te zien zal zijn. Tegenover RTL Nieuws zei Plasterk dat hij goed bekend is met het Scheringa Museum. „Ik ken de collectie, een prachtige verzameling modern realisme, goeddeels Nederlandse kunstenaars.” Hij roept kunstliefhebbers op na te denken over wat ze zouden kunnen doen, en zei er zelf eventueel ook een rol in te willen spelen.

Maar het leek hem niet redelijk, zo zei hij gisteren in Nova, „om uit gemeenschapsgeld de collectie over te nemen.”

Directeur van het museum Uitdenbogaard weet niet wat er met de stukken gaat gebeuren, zo zei hij gisteravond. Dirk Scheringa zei gisteren bij Pauw en Witteman te hopen dat een rijke kunstliefhebber of de overheid de collectie overneemt. Met de actie van de staatsbank gisteravond is dat laatste min of meer bereikt.