Hoe de dader ook slachtoffer werd

De beeldvorming van Dirk Scheringa veranderde de voorbije weken. „Hij heeft zijn eigen beeld slim gekanteld door zich als slachtoffer voor te stellen.”

De persconferentie van afgelopen maandag in Wognum, waar Scheringa vragen over het einde van DSB beantwoordde. (Foto Bram Budel) De persconferentie van afgelopen maandag in Wognum, waar Scheringa vragen over het einde van DSB beantwoordde. Foto Bram Budel Nederland, Wognum, 19_10-2009 DSB bank is failliet verklaard, Dirk Scheringa legt uit wat er de afgelopen week is gebeurd tijdens een persconferentie. Achter in de zaal luisterd een deel van het personeel mee naar wat hij zegt. Foto: Bram Budel Budel, Bram

Misschien was dit wel het moment geweest dat het beeld van Dirk Scheringa heeft doen kantelen: lichtgebogen kwam hij vrijdagavond 16 oktober om 18.20 uur uit de Amsterdamse rechtbank, werknemers klapten, Scheringa daalde de trap af, mompelde iets over de kou, wachtte even en zei toen met luide stem dat hij uitstel had gekregen om een weekeinde lang met een Amerikaanse partij te onderhandelen. Mensen klapten en schreeuwden. Hij ging nu keihard aan de slag om zijn bank te redden, zei Scheringa tegen verslaggevers.

Misschien was het gekantelde beeld ook te danken aan DSB-bestuurslid Hans van Goor, die 14 oktober in het tv-programma Nova grote woorden gebruikte om de ondergang van DSB te maskeren. „Het is ongekend wat hier gebeurt, het is de grootste bankroof aller tijden.” Hij werd niet tegengesproken. Hoe dan ook: Dirk Scheringa is opeens niet alleen dader, hij is ook slachtoffer.

„Ik zie het gebeuren en het verbaast me zeer”, zegt Antoinette Hertsenberg, presentator van consumentenprogramma Radar, dat maandenlang gedupeerden van DSB aan het woord liet. Het is moeilijk er precies de vinger op te leggen, maar op internetfora, in het voetbalstadion en bij zijn eigen werknemers bestaat een ander beeld van Dirk Scheringa dan de bankier die argeloze mensen wurgcontracten aansmeert. Waardoor veranderde dat beeld?

„Radio en televisie zitten zo dicht op de actualiteit dat ze een heel kort geheugen hebben”, zegt Frank van Vree, hoogleraar journalistiek aan de Universiteit van Amsterdam. „Degene die aan het woord is, heeft de vloer en daarmee de regie. Scheringa heeft zijn eigen beeld slim gekanteld door zich als slachtoffer voor te stellen.” Dat begint op donderdag 8 oktober, als Scheringa in Nova een deal met het Steunfonds Probleemhypotheken bekendmaakt. „Scheringa is pas naar voren getreden na die deal”, zegt Hertsenberg. „Daarvoor heeft hij het probleem bij DSB gebagatelliseerd.” De uitzending maakte volgens haar duidelijk hoe Scheringa te werk gaat. „Leugens en nog eens leugens. De afwikkeling van de zaak met de gedupeerde polishouders zou 26 miljoen euro kosten, zei Scheringa in Nova. Hij deed het voorkomen alsof het een schijntje was. Maar in werkelijkheid gaat het om 85 miljoen euro. Daarbij zegt hij telkens dat er met alle gedupeerden een regeling is getroffen, wat gewoon niet waar is. Dat voortdurend herhalen is een grove leugen.”

De beeldvorming voor DSB wordt snel negatiever. „Het was vreselijk”, zegt Klaas Wilting, woordvoerder van de bank. „De beeldvorming is op een gegeven moment dramatisch voor ons gaan kantelen. En toen ontstond er een vicieuze cirkel waar we verdorie niet meer uitkwamen. Ik heb er wakker van gelegen: hoe kom ik uit deze spiraal? Dat lukt alleen als je de klanten bij je kan houden. Maar die wilden niet meer, of mochten niet meer van de stichtingen. DSB heeft wel heel laat gezegd dat er fouten zijn gemaakt. En als klanten ontevreden blijven en hun problemen niet worden opgelost, dan helpt een mooi verhaal niet meer.”

Op maandag 12 oktober, als De Nederlandsche Bank (DNB) DSB onder curatele stelt, neemt Scheringa het woordvoerderschap over van Wilting. Diens rol is uitgespeeld als de bewindvoerders van DNB de regie overnemen.

Daarna gaat het snel beter met Scheringa. Hoe langer het gevecht met de rechtbank die week duurt, hoe sympathieker Scheringa lijkt te worden gevonden. Hij is steeds vaker op televisie. Door de rechtstreekse uitzendingen gaan de verschillende dimensies van het nieuws verloren, meent hoogleraar journalistiek Van Vree. „Scheringa gebruikt dat en Nova is daarin meegegaan. Je moet je permanent bewust zijn van de andere dimensie van de zaak. Er is echter weinig reflectie op het eigen werk. Er zou elke dag een moment moeten zijn waarop gekeken wordt wat het beeld is dat dreigt te ontstaan en of daar iets tegenover gesteld moet worden.”

Op zaterdag 17 oktober lanceren financieel deskundige Adriaan Dorrepaal en belangenbehartiger van de gedupeerden, Jelle Hendrickx, in Nova een laatste reddingsplan voor DSB waarbij spaarders 100 miljoen van hun geld zouden moeten omzetten in aandelen. Nova heeft de exclusiviteit van het verhaal gekregen en brengt ook het e-mailadres in beeld waar spaarders zich kunnen melden. Dat gaat te ver, vindt Van Vree. Nova heeft het eigen werk niet goed gedaan door één kant van de zaak te belichten.

Hugo van der Parre, adjunct-hoofdredacteur van Nova, ziet er niets kwaads in. „Wij zagen het als serviceverlening naar onze kijkers. Als het plan hiermee geholpen was, vonden wij dat niet erg.” Van der Parre merkt ook dat de stemming rond Scheringa veranderde, maar vindt niet dat een medium daarvoor verantwoordelijk is. „Wij denken niet in beeldvorming, wij denken in nieuws.” Fout, vindt Van Vree. „Media hebben de verantwoordelijk een zaak evenwichtig te bespreken.”

Tijdens het voetbalduel AZ-Arsenal, gisteren in het DSB Stadion, werd Scheringa hartstochtelijk toegezongen. Voor de supporters is hij nog steeds een held. Ook zonder geld. Zijn geloofwaardigheid als outsider en slachtoffer van het politieke establishment neemt waarschijnlijk alleen maar toe. Nederlanders zijn er gevoelig voor, zegt klinisch psycholoog Jan Derksen. „Burgemeester van New York Bloomberg zei ooit dat hij het meest had geleerd van een ontslag. Dat zul je Nederlanders nooit horen zeggen. Wij gaan ervan uit dat er voor ons gezorgd wordt. Vadertje Staat mag het opknappen.”