Samenraapsel zonder leiders

Econcern, boegbeeld van de duurzame industrie in Nederland, is bankroet. Hoe komt dat? Tweede en laatste deel van een reconstructie.

Frans Saris schrikt zich een ongeluk als hij op 1 september 2008 als commissaris bij Econcern aantreedt. Het Utrechtse bedrijf dat in Nederland is uitgegroeid tot het boegbeeld van duurzame energie en zelfs mondiale ambities koestert, blijkt een samenraapsel te zijn van wel tweehonderd bedrijfjes, deelnemingen, projecten en plannen. Het concern hield zich bezig met tientallen onderwerpen, zegt Saris, oud-directeur van het Energieonderzoek Centrum Nederland, terugkijkend. „Ik dacht: dit kan niet waar zijn. Hier heb je het geld helemaal niet voor om dit allemaal te doen.” Saris, en de rest van de commissarissenploeg, besluit in te grijpen. Zij hebben dan nog geen idee wat ze allemaal voor hun kiezen zullen krijgen.

Econcern is sinds 2005 enorm hard gegroeid. Het geloof in eigen kunnen is grenzeloos en de onderneming breidt almaar uit: windenergie, zonne-energie, biobrandstoffen, elektrische auto’s, zuinige kassen, zuinige kantoren. In mei 2008 wordt de kas gespekt met 300 miljoen euro van conglomeraat SHV, de Rabobank en verzekeraar Delta Lloyd. Zij kopen aandelen in Econcern, een teken van groot vertrouwen. Als de 1.400 werknemers van Econcern half september van dat jaar hun jaarlijkse bijeenkomst houden, dit keer op Malta, hangt er een sfeer van: wij gaan de wereld veroveren. Er wordt gefeest, gedanst. Niemand ziet dat er gedanst wordt op een vulkaan.

Juist dat weekend valt de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers om. Banken lenen plotseling geen geld meer uit. Terwijl bedrijven als Econcern leningen hard nodig hebben voor de financiering van projecten. Daarbij kelderen de olieprijzen. Gas en stroom gaan in prijs mee omlaag. Slecht nieuws voor de concurrentiepositie van duurzame energie. Financiers worden nog terughoudender om geld in groene projecten te stoppen.

Bij Econcern lijkt dan nog niks aan de hand. Nieuwe werknemers blijven binnenstromen: 50, 60 per maand. Maar schijn bedriegt. „Er is slecht toezicht op de financiën”, zegt oud-topman van ING Nederland Jan Zegering Hadders, die in september 2008 commissaris wordt bij Econcern. Ook de organisatie van het bedrijf rammelt. Een tweede managementlaag net onder het bestuur ontbreekt. Saris zegt het harder. Econcern miste lijn en een strakke leiding. „Er was geen financiële en operationele controle”, zegt hij. En daar komt de kredietcrisis dan overheen.

Nog waant Econcern zich veilig. Het heeft immers een injectie van 300 miljoen euro gekregen. De kaspositie, die in 2006 en 2007 nog zwaar in de min stond, is sterk verbeterd. Het bedrijf staat op het punt een miljoenendeal te sluiten met de provincie Noord-Holland. Die wil een belang nemen in Darwind, het onderdeel van Econcern dat een nieuw type windturbine voor op zee ontwikkelt. De overeenkomst zal Econcern 30 miljoen euro opleveren. Maar op het laatste moment ketst de deal af. Saris: „De internetspaarbank Icesave crasht op de dag dat de overeenkomst zou worden getekend.”

Vervolg Econcern: pagina 14

Vooruitgangsgeloof maakt iedereen blind voor de feiten

Een strop voor de provincie Noord-Holland, want die had bijna 80 miljoen euro bij de IJslandse bank weggezet. „Van dit soort tegenslagen hangt het aan elkaar”, zegt Saris. De volgende dient zich al aan.

Bestuurder Dirk Berkhout wil dat het bedrijf een meer zakelijke koers gaat varen. Ad van Wijk zou plaats moeten maken voor een nieuwe topman met meer zakeninstinct. Van Wijk en medebestuurder Kees van der Leun wijzen dat af. Berkhout vindt ook geen gehoor bij de commissarissen. Er gaan geruchten dat hij al jaren bezig is geld te investeren in bedrijven die met Econcern concurreren. Berkhout ontkent dat. Het wordt nu door de curatoren onderzocht, maar die willen er verder niks over zeggen. Uiteindelijk wordt hem gevraagd op te stappen. Ook dat ontkent hij. „Ik ben uit eigen beweging weggegaan.”

Van Wijk blijft bewondering oogsten. Het bedrijf krijgt de ene na de andere prijs. Hij wordt verkozen tot ondernemer van het jaar. Hij spreekt op congressen, op radio, tv. Te veel, volgens sommigen. De kostbare tijd die hij had moeten besteden aan het bijsturen van zijn bedrijf, verspeelt hij aan het opzoeken van de media, zegt Piet Klaver, oud-topman van SHV, terugkijkend. „Ad gaat zweven op zijn succes en raakt los van de feiten.” En die feiten komen aan het licht als de nieuwe financieel bestuurder, Leo Epskamp, aantreedt.

Epskamp is een door de wol geverfde accountant van KPMG. Als hij in november bij Econcern komt werken, gaat hij, volgens plan, meteen aan de slag om de boekhoudmethode aan te passen. Het bedrijf wil binnen vier tot vijf jaar naar de beurs en zal daarvoor moeten overstappen op de internationale boekhoudstandaard IFRS. Het wordt Epskamp snel duidelijk dat Econcern er de laatste jaren een rooskleurige boekhouding op na heeft gehouden (zie: Rooskleurige boekhouding). De omzet- en winstcijfers zouden zijn opgeblazen, er zou zijn geknoeid met de cijfers. „Het is verfoeilijk”, zegt Vincent van den Brekel, directeur van dochter Darwind, terugkijkend. „Je pretendeert iets te zijn wat je niet kunt waarmaken.” Maar commissaris Zegering Hadders zegt dat de boekhoudmethode geheel volgens de Nederlandse regels was. „Je kunt je afvragen of het slim was om het zo te doen, maar verboden was het niet”, zegt hij. Hij kent meer duurzame bedrijven in binnen- en buitenland die het destijds zo deden. „Het was gangbare praktijk.”

Als Epskamp de nieuwe boekhoudmethode invoert, wordt hem duidelijk dat Econcern over 2008 geen winst zal boeken, zoals verwacht, maar een verlies van bijna 240 miljoen euro. Ook op de kaspositie is ingeteerd. Door het groeiend aantal activiteiten en werknemers stroomt er meer geld uit dan dat er binnenkomt. Banken en aandeelhouders beginnen te beseffen dat het Utrechtse bedrijf minder goed draait dan ze dachten.

Waarom kwam dat besef toen pas, vragen velen zich nu af? Volgens een bron die niet met de naam in de krant wil, kende iedereen de boekhoudmethode van Econcern. Ook banken en aandeelhouders. Het was algemeen bekend wat de cijfers voorstelden. Men wilde dat alleen niet zien. „Iedereen geloofde liever in de groene droom die Econcern waar wilde maken.” Dat bevestigt Klaver, tegenwoordig commissaris bij SHV. „Ik vrees dat het geloof in duurzame energie en in Econcern de harde feiten lang heeft overheerst.” Dan schrikken de aandeelhouders en banken wakker.

Van Wijk laat zich niet afschrikken. Hij is al begonnen een nieuw bedrijfsplan op te stellen. Econcern 2.0 heet het. Daarbij ligt de focus op windenergie, zonne-energie en advieswerk. Maar Van Wijk maakt een fout, zegt een bron uit de financiële wereld die eveneens anoniem wil blijven. Van Wijk roept de regering op de duurzame sector, en zijn bedrijf, te steunen. Hij belt met banken, aandeelhouders. „Het is het stomste wat Van Wijk had kunnen doen”, zegt deze bron. Nu voelt iedereen aan dat Econcern in grote moeilijkheden verkeert. Het is een cruciale fout.

Leveranciers gaan zich afvragen: hoe betrouwbaar is Econcern nog? Gaat het project Belwind, een groot windpark voor de Belgische kust, wel door? Het Deense bedrijf Vestas, dat de windturbines voor Belwind moet leveren, vraagt extra financiële garanties, mocht het project toch afketsen. Ook de Nederlandse baggeraar Van Oord doet dat. „Ze gaan hogere eisen stellen”, zegt Zegering Hadders. Econcern moet voor die extra garanties naar de banken, maar die zijn gezien de kredietcrisis huiverig geworden. De Belgische bank Dexia trekt zich terug als partner uit Belwind. Ook energiebedrijf Electrabel, dat had toegezegd de stroom van het windproject af te nemen, haakt af. Voor Econcern gaan daarmee weer tientallen miljoenen aan verwachte inkomsten in rook op.

Crisismanager Cees van Steijn wordt binnengehaald om orde op zaken te stellen. Begin maart dit jaar keuren de commissarissen het nieuwe bedrijfsplan Econcern 2.0 goed. Van Wijk wordt gevraagd een stap opzij te doen. Het bedrijf zal zich toeleggen op windenergie, zonne-energie en advieswerk, de rest moet verkocht, en het aantal banen zal halveren. Het belang in de biobrandstoffenfabriek BioMCN wordt voor de helft afgestoten, aan investeerder Waterland. Gaat de sanering lukken?

Met de verkoop van andere onderdelen loopt het minder voorspoedig. Partijen in de markt ruiken bloed. Als het bedrijf failliet gaat, zullen de onderdelen voor een prikje te koop zijn. Curator Louis Deterink zegt het later diplomatiek: „We konden ons niet onttrekken aan het gevoel dat partijen gebruik wilden maken van het faillissement om delen van Econcern goedkoop binnen te halen.”

De twijfel onder de aandeelhouders groeit ook. Moeten ze Econcern nog wel steunen? Van de 300 miljoen euro is al driekwart op. Is het nog wel verstandig om het resterende bedrag, 75 miljoen euro, ter beschikking te stellen? Bestuursleden Frank Bruneau en Stephan Nanninga van SHV, allebei als commissaris aangesteld bij Econcern, willen precies weten hoe de zaken ervoor staan. Voor welk bedrag exact heeft Econcern afnameverplichtingen bij leveranciers van zonnepanelen? Hoe is de status van Belwind? Hoeveel investering vraagt de siliciumfabriek in Frankrijk nog?

De aandeelhouders worden voortdurend voor verrassingen gesteld. Econcern heeft het laatste jaar 150 mensen aangenomen op basis van een duur managementcontract. Sommigen declareren bijna 600 euro per uur en hebben vette bonussen bedongen. Maar de echte schok komt als blijkt voor welk bedrag Econcern nog aan afnameverplichtingen heeft uitstaan bij leveranciers van windturbines en met name zonnepanelen: 1,8 miljard euro. Stel dat de prijs voor zonnepanelen verder instort en Econcern moet de panelen met verlies doorverkopen? Moeten de aandeelhouders dan nóg eens honderden miljoenen in het bedrijf pompen? „De aandeelhouders verliezen hun vertrouwen”, zegt Zegering Hadders. En haken vervolgens af.

Ook de banken twijfelen. Een consortium van zes binnen- en buitenlandse banken, geleid door de Rabobank, moet een lening van 150 miljoen euro herfinancieren. Maar zij doen dat niet meer.

De eerste kandidaten die Econcern, of delen ervan, willen overnemen zijn dan al in beeld. De meest serieuze is het Rotterdamse energiebedrijf Eneco. Maar ook daar heerst twijfel. Moet Eneco die miljarden aan afnameverplichtingen overnemen? Is er geen manier om daar onderuit te komen? Het wil meer tijd. Maar die is er niet. Het geld bij Econcern is op. En de salarissen moeten betaald, net als allerlei leningen en afnameverplichtingen.

Op 12 juni gaat Econcern failliet. Binnen enkele maanden zijn de meeste onderdelen verkocht door de curatoren. Meestal voor een fractie van het bedrag waarop die onderdelen een jaar eerder nog waren gewaardeerd.

Terugkijkend is Saris ervan overtuigd dat Econcern nog gered had kunnen worden. „Als we een week extra hadden gekregen, hadden we het Belwind-project rond gehad en was er geld binnengestroomd”, zegt hij. Volgens hem hebben de aandeelhouders, met name SHV, gewoon de stekker eruit getrokken.

Maar volgens Zegering Hadders was het vertrouwen van banken en aandeelhouders al te veel geschaad. Dat zegt ook Piet Klaver. „Al hadden we twee, drie maanden extra gehad, dat had niks opgelost”, zegt hij. De afnameverplichtingen hingen als een molensteen om de nek van Econcern. Verder had het bedrijf voor honderden miljoenen aan investeringen nodig voor allerlei activiteiten. Hoe vervelend ook, zegt Klaver, een faillissement was de enige oplossing. „Als een patiënt terminaal ziek is kun je bidden, maar dat helpt niet.”

Dit is het slot van een tweedelige reconstructie van opkomst en neergang van Econcern; de vorige aflevering was op 16 oktober.