Draagvlak creëren is essentieel

De kilometerheffing is niet geruisloos verdwenen. Een wetsvoorstel komt er nog deze maand vermoedelijk. „Het debat gaat nu alle kanten op.”

De verpleegster die in het Achtuurjournaal zegt dat het autoritje naar haar werk voortaan 120 euro per maand kost. De loodgieter die in de krant vertelt over de honderden euro’s extra die hij kwijt is. Of de verhalen waar zijn of niet, doet er weinig toe. „Het gaat om de gepercipieerde werkelijkheid”, zegt Ferry Smith van de ANWB. „Onze angst is dat het idee gaat heersen: we gaan extra betalen.”

Naar verwachting eind deze maand presenteert minister Eurlings (Verkeer en Waterstaat, CDA) zijn wetsvoorstel voor de kilometerheffing, inclusief de bijbehorende tarieven. Het is een van de meest ambitieuze plannen van dit kabinet en tevens een van de meest gevoelige, politiek en maatschappelijk. Sinds eind jaren tachtig worstelt elke minister van Verkeer met dit hoofdpijndossier. De ambitieuze Eurlings is het verst gekomen van allemaal. Dat houdt tegelijkertijd een risico in. Mocht het project sneuvelen, loopt Eurlings grote politieke schade op.

De historie van het dossier heeft één ding geleerd: draagvlak creëren is essentieel. Juist daarover bestaan grote twijfels. „De afgelopen maanden heeft de overheid nauwelijks energie gestoken in de communicatie over wat er te gebeuren staat”, zegt Ferry Smith. Met de wet in de hand probeert iedereen uit te rekenen wat de heffing hem kost. Er gaan automobilisten financieel op achteruit. „Straks ploft er een dik rapport op de mat en zijn we afhankelijk van hoe de media het brengen.”

Automobilisten hadden de voorbije maanden, door middel van persoonlijke brieven, moeten worden voorbereid, vindt de ANWB. Smith: „ Nu nog een publiekscampagne starten zou niet effectief meer zijn.”

Ook Bert van Wee, hoogleraar transportbeleid aan de TU Delft, zegt zich zorgen te maken over „de stilte van de laatste tijd”. „Als de kilometerheffing straks als een konijn uit de hoge hoed wordt getoverd, voelt iedereen zich overvallen. Eerdere projecten zoals het rekeningrijden zijn mislukt door gebrek aan draagvlak.” Het Kennisinstituut voor Mobiliteit (KiM), een adviesorgaan van de overheid, stelde vorig jaar: „De presentatie van de kilometerprijs is zeer belangrijk en tot op zekere hoogte bepalend voor het succes ervan.”

In politiek Den Haag maakt vooral coalitiepartij PvdA zich druk. Kamerlid Lia Roefs vraagt al maanden om een communicatieplan om „broodjeaapverhalen” tegen te gaan. „Het debat gaat nu alle kanten op”, zei ze in juni. Ze maakt zich nog steeds „grote zorgen”, zegt ze nu. „Als je niet uitkijkt ontstaat het beeld: ik betaal al voor de benzine en dan komt dit er nog bovenop.”

Waarom blijft het zo stil?

Volgens Bert van Wee is het ministerie bang dat het debat „een ongeleid projectiel” wordt. „Details worden uitvergroot, er komen Kamervragen, en uiteindelijk is het project niet meer in de hand te houden.” Frank Sanders, hoogleraar infrastructuur aan de TU Delft, zegt dat geen van de ministeries behoefte heeft „volop de publiciteit te zoeken en een brede discussie los te maken. Ze loodsen het liever rustig door de Eerste en Tweede Kamer. Als je de campagne low profile houdt, kun je problemen achter de schermen oplossen.” Volgens de ANWB wil het ministerie niet voor zijn beurt praten. Communiceren kan als „propaganda” overkomen nu de Tweede en Eerste Kamer nog over de wet moeten beslissen.

Een woordvoerder van het ministerie van Verkeer en Waterstaat bevestigt dat laatste. „We worden geacht bescheiden te communiceren over niet-vastgesteld beleid.” Hij belooft dat het na de wetspresentatie „echt absoluut losgaat” en zegt dat „veel burgers nog niet goed weten hoe het in elkaar zit. Sommigen denken dat er tolpoortjes komen, anderen dat het alleen op snelwegen geldt of alleen voor vrachtwagens.” Hij erkent dat de wetspresentatie „een gevoelig moment is”.

Het KiM constateerde vorig jaar ook al dat „Nederlanders tot op heden geen idee hebben van de gevolgen die de kilometerprijs kan hebben voor de individuele situatie.”

De vraag is of de aanpak van het ministerie afdoende is. Organisaties die het project nu steunen, zoals de ANWB en de Stichting Natuur en Milieu, zullen snel afhaken als hun achterban gaat morren. Ook politiek is de heffing een heet hangijzer. Oppositiepartijen VVD, PVV en SP zijn tegen, coalitiepartij CDA stemt alleen onder strikte voorwaarden in. Met de gemeenteraadsverkiezingen (2010) en Kamerverkiezingen (2011) in het vooruitzicht kan het verleidelijk zijn alsnog af te haken als het draagvlak in de samenleving tegenvalt.

PvdA-Kamerlid Roefs hoopt dat een ‘kilometertariefteller’ op de site van Verkeer en Waterstaat duidelijkheid kan bieden. „Je typt je gegevens van je auto in en dan kan je zien wat het concreet voor je portemonnee betekent. Zo’n teller is echt het allerbelangrijkste om draagvak te creëren.”

Technische uitleg over heffing op nrc.nl/binnenland