Een aspirant-premier die graag zelf het roer neemt

Doortastend, inventief, slim. Actievoerder en provocateur Diederik Samsom wil altijd winnen. Eerst bij Greenpeace, nu als PvdA-parlementariër. „Hij zoekt de grenzen op.”

Een debat over klimaatbeleid kabbelt voort. Tot Tweede Kamerlid Diederik Samsom van de PvdA het woord neemt. „Iedereen heeft recht op zijn eigen stupiditeit”, zegt hij. Dus kan Samsom nog accepteren dat het klimaatbeleid van de PVV niet veel meer is dan „moslims eruit, zeewater erin”. Maar dat de PVV de kans negeert om een betere wereld voor het nageslacht te bouwen, dat moest wel „een vergissing” zijn. Zat er een „macabere logica” in de kritiek van de PVV op zwemles voor moslima’s?

Dat is Diederik Samsom. Een politicus „zonder veiligheidsgordel”, zegt Kamerlid Liesbeth Spies (CDA), die wel eens „met zijn voorhoofd tegen de ruit botst”. Een Kamerlid dat ergernis over de, vermeende, domheid van zijn tegenstander nooit kan verhullen. Dat in het debat met niets minder genoegen neemt dan de totale overwinning. „Een discussie met Diederik is altijd een verbaal gevecht, want hij wil altijd winnen”, zegt jeugd- en boezemvriend Idse de Pree. „Hij moet nog leren om een evenwicht te vinden tussen geven en nemen.”

Samsom is een politicus met een zeldzame dossierkennis. Met een vermogen om mensen bij een spreekbeurt mee te slepen en te overtuigen. Iemand met wie de PvdA dus heel blij is, zeggen veel partijgenoten – hoewel andere PvdA’ers het stiekem soms wel eng vinden, iemand die zoveel risico’s neemt.

Diederik Samsom is ook het Kamerlid dat drie weken geleden een e-mail stuurde naar zijn fractiegenoten. Daarin schreef hij dat de PvdA er zo slecht voorstaat dat niemand hoeft te hopen dat het met gewoon hard werken gewoon weer beter wordt. „Er is een drastischer aanpak nodig.” Die mail lekte uit, en sindsdien is de al jaren lopende discussie binnen de PvdA over de eigen toekomst weer opgelaaid. Die mail is een typische Samsom-actie, zeggen mensen die hem kennen. Hij weet het dilemma krachtig te verwoorden, geeft een oplossing en staat ook nog eens midden in de strijd.

Op het Piter Jelles Gymnasium in Leeuwarden deed Samsom zijn eerste ervaringen op met actievoeren. Eind jaren tachtig wilde de gemeente het Stedelijk Gymnasium laten opgaan in een brede scholengemeenschap. Daarmee zou de school (470 leerlingen, opgericht in 1879) het eerste gymnasium worden dat deel zou gaan uitmaken van een brede scholengemeenschap. „Wij hebben toen acht dagen de school bezet”, vertelt Idse de Pree. De actie werd nauwgezet voorbereid door vier jongens, onder wie Samsom en De Pree, gesteund door hun ouders. Deze ‘bende van vier’ had een strakke taakverdeling. Samsom was verantwoordelijk voor de contacten met de media. „De actie was een succes, want het gymnasium bleef zelfstandig”, zegt Alle Pieron, oud-filosofieleraar aan het Stedelijk Gymnasium.

Samsom was, zegt Pieron, toen al een idealist. „Maar waar veel idealisten blijven zweven, is hij heel pragmatisch. Hij heeft voor zichzelf een route uitgestippeld hoe hij dat ideaal wil bereiken.”

Dat ideaal verwoordde Samsom in zijn lustrumrede bij het 130-jarig bestaan van de school, zegt zijn vriend De Pree. Samsom vertelde over zijn zoontje van twee jaar en dochter van zeven. „De toekomstige generatie, waar ik als politicus vaak in algemeenheden over spreek, heeft voor mij als vader twee heel concrete gezichten. Dat motiveert enorm. Klimaatverandering, oprakende energievoorraden, armoede, honger en oorlog: het moet allemaal opgelost zijn voordat mijn kinderen groot zijn. Ik wil ze over 25 jaar recht in de ogen kunnen kijken.”

Samsom maakt zich grote zorgen over de toekomst van Nederland en over de toestand van de sociaal-democratie. Toch zien weinig mensen hem ooit somber, soms tot hun verbazing. „Ik vraag me wel eens af of hij in een bad met Prozac is gevallen toen hij twee was”, zegt Simone van Geest, die hem goed kent sinds ze samen bij de studentenvakbond zaten.

Diederik Maarten Samsom werd in 1971 geboren in Groningen. Zijn vader is internist, zijn moeder fysiotherapeut. Hij heeft één oudere en één jongere zus. „Een intellectueel, sociaal bewogen en maatschappelijk geëngageerd gezin”, zegt De Pree. Zelf zegt Samsom daar altijd over: „We waren een typisch VPRO-gezin: alles zo verantwoord mogelijk, maar zelf niets tekortkomen.” Toen Samsom vijftien werd, las hij Kinderen van Moeder Aarde van Thea Beckman. In datzelfde jaar ontplofte de kernreactor van Tsjernobyl. Samsom besloot dat hij bij de internationale milieuorganisatie Greenpeace wilde werken.

Vanaf 1989 studeerde Samsom technische natuurkunde aan de Technische Universiteit Delft. In zijn studententijd was hij actief bij jongerenvereniging de Koornbeurs en bij de studentenvakbond LSVb. Hij organiseerde twee keer een bezetting van het ministerie van Onderwijs en was binnen de vakbond de specialist in studiefinanciering. Na een ingreep in de basisbeurs, vertelt studentenactivist Olaf Pots, sleutelde Samsom op een avond een softwareprogramma in elkaar dat de inkomenseffecten voor verschillende groepen studenten berekende. „De grafieken stonden een dag later – met bronvermelding ‘Diederik Samsom’ – in de Volkskrant”, herinnert Pots zich.

Zijn beste actie was, vindt Pots, ‘actie-kip’. In een oud ME-busje liet Samsom zich op Prinsjesdag in de buurt van het Binnenhof klemrijden. Hij ‘vluchtte’ uit de auto, en uit de openvallende geldkoffers fladderden biljetten van 90 euro, met een kip erop, symbool voor de geplukte student. „Het publiek graaide naar het geld in de waan dat het echt was”, lacht Pots.

Tijdens zijn studie liep Samsom stage bij Greenpeace, waar hij na zijn afstuderen in dienst trad. Samsom vertelde zijn hoogleraar reactorfysica Hugo van Dam dat hij als zestienjarige gefascineerd raakte door Greenpeace-rubberboten die machtige olietankers dwarsboomden. „David versus Goliath. Verzet, dat is zijn grondhouding”, aldus Van Dam in een afscheidsinterview in 2003. „Ik vind daarnaast dat zijn argumentatie vaak niet wetenschappelijk is. In Frankrijk wordt kernafval opgeslagen, kernafval heeft radioactieve straling, van radioactieve straling krijg je kanker. Met dat soort redeneringen maak je mensen makkelijk bang.”

Bij Greenpeace was Samsom „een doortastende, inventieve actievoerder die heel goed de media wist te gebruiken”, zegt campagneleider Martijn Lodewijkx. „Hij geeft nooit op, is extreem slim en extreem creatief”, zegt zijn toenmalig directeur Marjan Minnesma. Zo organiseerde Samsom een campagne waarbij zonnepanelen werden geplaatst op de daken van de meest noordelijk, oostelijk, zuidelijk en westelijk gelegen huizen in Nederland. De belangstelling van Greenpeaceleden was zo groot dat een ‘echte’ energiemaatschappij het project overnam.

De kracht van Diederik Samsom, zegt actievoerder Joris Thijssen, is zijn gedrevenheid en overtuigingskracht. „Diederik zoekt de grenzen op.” Het beroemdst was een actie tegen nucleaire lozingen voor de kust van Normandië, in 1997. Thijssen: „Het woei windkracht zeven, te hard voor het kleine actiebootje. Maar Diederik was vastbesloten: gaan, desnoods vaar ik zélf.” Ze gingen. „Dat is maar ternauwernood goed gegaan.”

Marjan Minnesma vindt ‘actie ME-bus’ de beste actie. De kerncentrale Dodewaard was afgesloten door ME-kordons, maar met een gehuurd busje wisten Samsom, Thijssen en nog acht actievoerders de ingang te bereiken. Ze ketenden zich daar vast aan de poort, uit protest tegen het transport van kernafval.

Na zeven jaar was zijn ‘Greenpeace-missie’ volbracht en maakte Samsom de overstap naar de politiek. Hij deed nooit geheimzinnig over zijn ambities – „premier van Nederland”, zegt Olaf Pots – maar wilde eerst kennis opdoen buiten de politiek. „Niet inlikken, maar je profileren zodat ze je vragen”, was, volgens Pots, zijn strategie.

Diederik Samsom twijfelde als milieuactivist altijd tussen de PvdA en GroenLinks. „Eigenlijk bestaat Samsom uit twee mensen”, zegt Kamerlid Jeroen Dijsselbloem (PvdA). De idealistische dromer, die altijd, altijd wil winnen. En hij is de „hyperrationale” regelaar, die graag verwijst „naar het cijfer in bijlage 23, tabel 2” om zijn standpunt nog eens uit te leggen. Het is die tweede Samsom die voor de PvdA koos. Het was geen liefde op het eerste gezicht, „maar ik ben wel verslingerd aan die partij geraakt”, zegt Samsom. GroenLinks, vindt hij, „zoekt actief naar de kleinst mogelijke minderheid”.

Zuiverheid in de leer is belangrijker dan „het ideaal testen in de rauwe werkelijkheid”. De SP is meer een volkspartij, maar richt zich op een kleiner segment van de maatschappij: „Zij hebben een arbeideristisch profiel, richten zich op mensen met een lagere opleiding en een lager inkomen, hun achterban is Hollandser.” Alleen de PvdA heeft volgens Samsom de ambitie voor alle Nederlanders „de idealen te veroveren op de werkelijkheid”. De PvdA is maar een vehikel, zegt Samsom, maar de sociaal-democratie móét blijven bestaan: „Zonder die politieke stroming zal Nederland er een stuk slechter uit zien.”

GroenLinks en SP, die hadden gehoopt in Samsom een natuurlijke bondgenoot te vinden, is de samenwerking met het PvdA-Kamerlid tegengevallen. Wijnand Duyvendak, voormalig Kamerlid voor GroenLinks, brak samen met Samsom het milieubeleid van het vorige kabinet tot de grond toe af. Maar toen de PvdA ging regeren, werd alles anders, constateert Duyvendak. „Dat was een frustrerende ervaring. Iedere kritiek van mij op het kabinetsbeleid vatte hij persoonlijk op, dan reageerde hij als door een wesp gestoken. Zijn hart klopt hartstikke groen, maar samenwerken deed hij niet. Het was een enorme solist.” Kamerlid Paulus Jansen (SP) heeft vergelijkbare ervaringen. Samsom, vindt de SP’er, wil te graag de eerste viool spelen. Zijn ego zit hem in de weg. „Maar je moet ook coalities kunnen smeden.”

Samenwerken met Samsom gaat juist uitstekend, zegt Kamerlid Liesbeth Spies (CDA). Toen hij nog oppositie voerde tegen ‘haar’ staatssecretaris van milieu Pieter van Geel, heeft ze hem vervloekt. „Hij was ontzettend hard, en soms gruwelijk oneerlijk.” Maar als coalitiepartner weet je bij Samsom waar je aan toe bent, zegt Spies: „Hij heeft mij nog nooit besodemieterd.”

„Diederik weet als Kamerlid echt dingen voor elkaar te krijgen”, zegt Ron Wit van Natuur en Milieu: Maar ook Wit constateert dat Samsom weinig kritisch is over het kabinet. „De klimaatdoelstellingen worden niet gehaald en ik hoor Diederik nauwelijks.”

Samsom wordt onderschat, zegt Kamerlid Staf Depla (PvdA). Hij is veel meer dan alleen milieuwoordvoerder, dan een ongeduldige en onpraktische idealist met een politieke missie. Hij speelde een belangrijke rol in alle politiek gevoelige thema’s van het afgelopen jaar: het crisisakkoord, de JSF, de AOW, internationaal beleid. Overal is Samsom bij betrokken, en bij al die dingen zet hij zich met hart en ziel in. In de ogen van Depla is hij daarom ook een van de huidige gezichtsbepalende PvdA’ers. „Hij zou zeker fractievoorzitter of minister kunnen worden, wie weet ooit wel partijleider.”

Samsom: „Tussen mijn momenten van overmoed twijfel ik wel of ik een manager kan zijn. Het team dat ik bij Greenpeace leidde, heb ik over de kling gejaagd. Ik zei altijd: we zijn niet rijker dan Shell, en ook niet slimmer. We kunnen alleen winnen als we het grager willen.”

Het is een man met grote plannen, zien mensen om hem heen. Samsom zelf: „Ik loop meer dan goed voor mij is te koop met een verzengende ambitie.” De Pree: „Diederik wil natuurlijk maar één ding: minister-president van Nederland worden.”

Of dat klopt? Samsom lacht: „Die vraag kan een politicus niet fatsoenlijk beantwoorden.” Wat wel duidelijk is: „Als ze me vragen minister van Energie en Milieu te worden, zou ik vijfenhalve nanoseconde moeten nadenken.”

Toen Samsom Kamerlid werd, tekende hij met andere nieuwe Kamerleden een pamflet waarin hij beloofde niet langer dan twee aaneengesloten periodes in het parlement te gaan zitten. Gaat hij dus weg na deze periode? Als Samsom het woord ‘pamflet’ hoort, gaat hij al lachen. „Ik ben in de valkuil gestapt die ik zelf had aangewezen. Ik ben verslaafd geraakt, met goede redenen natuurlijk. Toen ik bij Greenpeace werkte, heb ik heel lang rondgelopen met de gedachte: waar is die knop, waarom zit ik niet aan die knop te draaien? Nu weet ik: er is geen knop.”

Toch, zegt Samsom, is de politiek waar je moet zijn als je de wereld wilt veranderen. „Als ik nu zou stoppen, zou ik de rest van mijn leven bezig zijn met wat ik als Kamerlid in één dag voor elkaar kan krijgen.”