'DSB' onthult gebreken moreel kompas politiek

Beeldvorming is niet altijd misleidend. Al die fotootjes van politici, oud-politici, toezichthouders en centrale bankiers verschijnen in DSB-overzichten omdat zij langzamerhand veel hebben uit te leggen. Het was een week waarin het Nederlandse systeem van vertrouwen en verantwoording zwaar op de proef werd gesteld.

Dit gaat niet over ‘vroeger was alles beter’. Nederland is een open land waar de wereld volop in- en uitstroomt. Verkiezingen in Amerika voelen hier soms dichterbij dan die in onze eigen provincie. Dat had Thorbecke niet bedacht. Het is bijna 2010. Iedere griep kan in een etmaal op Schiphol zijn. Geld flitst in een seconde van een rekening in Wognum naar een rekening in Singapore.

Toen het eerste paarse kabinet verzekeringsprovisies vrijgaf gebeurde dat in de veronderstelling dat concurrentie de premies laag zou houden. Dat is niet helemaal gelukt. Deze week bleek dat het omstreden soort koopsompolissen dat Dirk Scheringa aan de man bracht ook door andere spelers actief is aangeboden. Met provisies die oplopen tot 80 procent.

De Autoriteit Financiële Markten (AFM) schreef dit in juni al aan het ministerie van Financiën naar aanleiding van ‘signalen uit de markt en de media’. Toen noemde minister van Financiën Bos ze nog niet ‘idioot’, zoals hij wel deed in de DSB-commotie. De signalen waren er al veel langer. Je vraagt je bovendien af waarom de toezichthouder daar op moest wachten.

Tussen de ontredderde klanten van DSB Bank zaten heel wat mensen die er met citaten bij de hand van uitgingen dat Financiën, de AFM en De Nederlandsche Bank (DNB) hun zegen gaven aan Scheringa’s volksbank. Die had toch een vergunning. Na de implosies van de Tilburgsche Hypotheekbank, Van der Hoop Bankiers, Icesave en nu de DSB-crisis, weet de gewone burger dat banktoezicht geen garantie voor de toekomst inhoudt. Dat vertrouwen is voorlopig weg. Het komt niet vanzelf terug.

Sinds de vrijmaking van het Nederlandse zakenleven en de beperking van de rol van de overheid goed op gang kwamen in de jaren 90, zijn er steeds meer toezichthouders gekomen. Het lijkt of het aantal klachten over toezicht is meegestegen. Vroeger was dit een kartelland en konden burgers beperkt terecht met hun klachten. Toen werd de burger klant en gingen toezichthouders zijn belangen behartigen. En kon hij nog steeds slecht terecht met zijn klachten. Maar de verwachtingen dat het beter kon waren gewekt.

De markt zou de burger keuze en lage prijzen geven. Lees het meeslepende proza van Frank de Grave, dezer dagen in het nieuws als tweemaands achtergesteld financieel directeur bij DSB Bank. In zijn tijd als baas van de Nederlandse Zorgautoriteit (NZA) kon hij mooi schrijven over ‘het consumentenperspectief’. Hij is er al weer weg, want Wognum riep. De NZA is vooral oplegger van het ministerieel prijsbeleid; van toezicht in een zeer onvolmaakte markt komt niet zo veel. Meer bureaucratie is voorlopig de reële oogst voor allen in de zorg.

De AFM ‘bevordert eerlijke en transparante markten’. Vroeger lette De Nederlandsche Bank in haar eentje op de banken. Nu samen met de AFM. Is het spel wilder en ingewikkelder geworden? Zou dat verklaren waarom het toezicht steeds meer kritiek oogst? Op veel websites en twitterstromen was deze week ook de opvatting te lezen dat het DSB-leed aan de stommerds lag die de kleine lettertjes niet hebben gelezen.

Waarschijnlijk allemaal waar. Maar de verantwoordelijkheid van de ‘politieke klasse’ kan niet blijvend worden verstopt achter steeds nieuwe onderzoeken. De econoom Arnoud Boot schreef 2 oktober in deze krant: „Een kleine speler wordt kapotgemaakt, terwijl een leger aan grotere spelers – de verzekeraars met hun 7 miljoen woekerpolissen – jaren zijn gang heeft kunnen gaan. En dat laatste heeft de politiek laten gebeuren.” Vijftien jaar lang wist men het, aldus Boot. Minister Zalm meende dat de concurrentie onder levensverzekeraars het wel zou oplossen. „Niet dus, en de politiek liet het er bij zitten.”

De Eerste Kamer debatteerde deze week vinnig over politieke en bestuurlijke verantwoordelijkheid. Marktmeesterschap is de kern van de overheidstaak, aldus de VVD’er Rosenthal. Dan hebt u de crisis kennelijk gemist, wierpen de senatoren Kox (SP), Noten (PvdA) en Thissen (GroenLinks) hem in verschillende bewoordingen voor de voeten. Zelfregulering heeft niet gewerkt en de marktmeester heeft in veel gevallen zitten slapen. Wie naar de opeenvolging van debacles in de financiële sector kijkt constateert op z’n zachtst gezegd too little too late.

De Britse toezichthouder financiële markten wil zelf sollicitatiegesprekken gaan houden voor directeuren van banken en dergelijke. Dat is ongehoord actief toezicht in de City. Hier zitten we nog in het stadium van baantjes voor vriendjes en voorgangers. Het is pech voor de VVD dat DSB Bank grossierde in oud-politici van die partij. Bij grotere banken worden zij wat beter gemixed met CDA’ers en een enkel lid van PvdA en D66. Over De Grave, Zalm (van DSB naar ABN Amro), Nijpels (van DSB naar ABP), Linschoten en de anderen, zullen de commissies rapporteren. Ook Wellink en Bos zijn er nog niet van af.

Het vertrouwen in democratische politiek heeft deze week opnieuw een optater gekregen. De woede van Wognum, knap georkestreerd na Scheringa’s aanvankelijke publicitair geschutter, vertaalt zich vast niet in coalitiestemmen. AOW-daadkracht is evenmin genoeg. Vertrouwen komt pas terug als de waakhonden tijdig aanslaan bij onraad. En als strikte vormen van verantwoording worden vastgelegd én toegepast. En betrokkenen weer gaan varen op hun moreel kompas en respect tonen voor deskundigheid.

Tot die tijd doen we er goed aan ons Kamerlid intensief te volgen en gevraagd en ongevraagd van advies te voorzien. Graag uitleg voor uw stemgedrag. Zo wordt de crisis nog leuk.

Wilt u reageren? E-mail de auteur (opklaringen@nrc.nl) of schrijf online op www.nrc.nl/opklaringen