Ooit een prachtig project, nu Belgisch surrealisme

De Lange Wapper, een brug over een havendok, stond ooit symbool voor de ambities van Antwerpen. Nu is het de inzet van een felle politieke strijd.

Het is voor Nederlanders waarschijnlijk het bekendste stukje snelweg in het buitenland: de ring rond Antwerpen, ter hoogte van het Sportpaleis. Als je naar het zuiden rijdt, zie je links het groene dak van het evenementengebouw. En rechts het centrum. Twee keer vier rijstroken telt de weg nu. Het zouden er achttien moeten worden. Dat is bijna net zo breed als de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal van Antwerpen hoog is.

Het wordt wel het grootste project van Vlaanderen genoemd. Verder bestaat het uit een viaduct van ruim 4 kilometer en een grote brug, de Lange Wapper. Ze moeten de ring rond Antwerpen, die nu niet helemaal rond is, afmaken.

Zondag mag de bevolking van Antwerpen zich in een referendum uitspreken over de plannen. „Dit is een knap staaltje Belgische politiek”, zegt Jeroen Van Brussel. Hij loopt op straat in Deurne-noord, een wat vervallen ogende woonwijk die tegen de huidige snelweg bij het Sportpaleis aanligt. „Het wordt in achterkamertjes besloten”, zegt Matija Stojakovic, die met hem meeloopt. „Er is alleen een schijn van inspraak.”

Het referendum is raadgevend. Wat er daarna gebeurt, is onduidelijk. Het stadsbestuur is verdeeld. De Vlaamse regering, die uiteindelijk moet beslissen, is ook verdeeld. Vlaamse politici zeggen vaak dat ze beter kunnen besturen zonder Franstaligen, maar dit project van ruim 2 miljard euro is daarvan geen voorbeeld.

En het leek zo’n mooi project. Toen de plannen werden gemaakt aan het einde van de vorige eeuw stond de politiek er helemaal achter. Ook de bekende groene politica Mieke Vogels uit Antwerpen, die zei: „Overal in Europa zie ik bruggen die steden een echte meerwaarde geven. Waarom zou de Lange Wapper dat niet voor Antwerpen doen?” De Lange Wapper, genoemd naar de reus die volgens de legende de straten van Antwerpen onveilig maakte, zou een landmark worden voor de stad. En er zou eindelijk een einde komen aan de files op de ring.

Actievoerders die pleitten voor een alternatief tracé hadden weinig succes. Totdat Wim van Hees zich er mee ging bemoeien. Op informatieavonden kreeg hij maar geen antwoord op de vraag hoeveel vrachtwagens er over de brug zullen gaan rijden. Samen met enkele andere gepensioneerden – een gynaecoloog, een oud-ambtenaar van Rijkswaterstaat in Nederland – besloot hij begin 2008 „nog één keer een steen in de Schelde te gooien”. Zelf is Van Hees ook Nederlander, al woont hij het grootste deel van zijn leven al in Antwerpen.

Wim van Hees is ook de oprichter van het grootste reclamebureau van België. Hetzelfde reclamebureau waar Patrick Janssens, nu de socialistische burgemeester van Antwerpen, werkte. Janssens, die Antwerpen nieuw elan gaf en in 2006 met een persoonlijke campagne het Vlaams Belang versloeg, was aanvankelijk ook voor de bouwplannen. Het was een mooi gegeven voor de lokale media: de ‘vader’ die de strijd aanbond met de ‘zoon’. En die de mediagenieke burgemeester op zijn eigen terrein leek te verslaan. Wim van Hees bedacht een aansprekende naam voor zijn actie: ‘ademloos’. Hij kaapte het logo van de stad – een letter A – door er een verstikkend snelweggetje omheen te tekenen.

Wim van Hees gebruikte bewust geen stedenbouwkundige of ecologische argumenten, die maar een kleine groep zouden aanspreken. Hij richtte zich op het gevaar van fijn stof voor de volksgezondheid. Fijn stof kun je weliswaar niet zien. „Maar iedereen snapt dat het ongezond is om dicht bij een snelweg te wonen”, vertelt hij in een tijdelijke winkel van zijn actiegroep. Er worden T-shirts verkocht met een afbeelding van Rubens met een mondkapje. Het nee-kamp krijgt veel steun van kunstenaars. Raymond van het Groenewoud zong een protestlied op de melodie van de reggaeklassieker Walk and don’t look back. Dat werd: We rijden door en zien niet om.

Wim van Hees durft de uitslag van zondag niet te voorspellen, nu voor- en tegenstanders elkaar bestoken met cijfers. Maar eigenlijk is het verhaal heel simpel, zegt hij. „Dit is een middeleeuws gevecht van de stad tegen het land.” De Vlamingen die op het verkavelde platteland wonen, willen graag dat het verkeer dicht bij Antwerpen blijft. Het zijn vooral de partijen die dáár sterk zijn – de christen-democraten en liberalen – die voor het project pleiten.

Inmiddels heeft de burgemeester zich ook aangesloten bij de tegenstanders, net als zijn socialistische partij. Hij deed dat nadat Arup-Sum, een internationaal vermaard ingenieursbureau, in het voorjaar stelde dat er alternatieven zijn. „Dan is het wel zo eerlijk je standpunt aan te passen”, zegt Janssens. „Deze weg komt gewoon te dicht bij de stad. Als hij wordt gebouwd dan zitten we er de komende 100 tot 150 jaar mee.”

„Dit is Belgisch surrealisme”, zegt Janssens. Hij doelt op de grote politieke verdeeldheid. En op het feit dat hij in discussie moet gaan met de Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel (BAM) die is opgericht om het project uit te voeren en nu fel campagne voert om dat ook te mogen doen. Het is een overheidsbedrijf. „Ik vind niet dat ik als burgemeester in debat moet gaan met een overheidsbedrijf.”

Vanmorgen, vertelt Janssens, las hij in Het Nieuwsblad een artikel over Schilde, een groene gemeente in de provincie Antwerpen. Bewoners verzetten zich daar tegen de bouw van een flatgebouw. Ze vrezen dat hun rust wordt verstoord. „Het gaat om een gebouw met maar vijf appartementen”, zegt Janssens. „Als mensen niet willen dat heel Vlaanderen nog verder verkavelt, laten we dan zorgen dat de stad leefbaar blijft.”

De protestsong van Raymond van het Groenewoud op http://wappersong.be