Het geval van Roman Polanski

In Hoek van Holland ontleenden zowel relschoppers als politie inspiratie aan films. De discussie in Frankrijk rond Polanski toont aan, dat de grens tussen het persoonlijke en publieke er vervaagt. Kunst en moraal – het is een eeuwenoud debat, en het blijft een moeilijk huwelijk.

Een literair aangelegde minister en een maatschappelijke tweestrijd over wat belangrijker is aan Roman Polanski: zijn films of zijn misstap met een al te jong meisje in de jaren zeventig. Meer was er niet voor nodig om Frankrijk deze maand een debat los te maken over seks, kunst en moraliteit.

De Franse filosofen roeren zich. Alain Finkielkraut is „al weken verbijsterd”. Hij twijfelt er niet aan dat Polanski wordt vervolgd „omdat hij een kunstenaar is”. Zijn kunstenaarschap blijkt een handicap, en geen voordeel, vindt Finkielkraut. „In een democratische samenleving is kunst een belediging van gelijkheid, mensen vinden het heerlijk als artiesten ten val komen”. Vergeten raakt dat het meisje „geen kind” meer was, maar een „puber die naakt poseerde voor Vogue Hommes”. Geen blad voor pedofielen.

Collega-filosoof Bernard-Henri Lévy vreest morele ontsporing van Frankrijk. Niet door een te losse moraal, maar door het ongeremde optreden van moraalridders. Straks mag iedereen in ons verleden gaan graven om de „graad van moraliteit” te bepalen, schreef hij in Libération. Elk misstap uit je jeugd, elke passage in een roman kan je de kop gaan kosten. Jean Genet zou geen uitgever meer vinden in het Parijs van nu.

En Pascal Bruckner is gefascineerd door de fascinatie van de samenleving met zedenmisdrijven. We weten niet meer welke vrijheden we ons mogen veroorloven en welke niet, meent hij. Daarom laten we het aan justitie over de grenzen te bepalen. En wee de beroemdheid die in zo’n samenleving onder druk komt te staan. Niet alleen Polanski, maar ook minister van Cultuur Frédéric Mitterrand, die op tv verantwoording moest afleggen over een bekentenisboek uit 2005, La Mauvaise Vie.

De vragen waarop Mitterrand antwoord moest geven waren van een nieuwe orde voor Franse politici: over zijn seksuele verleden en zijn literaire werk, in één adem. Kon hij verzekeren dat de ‘jongens’ met wie hij in Thailand betaalde seks had niet minderjarig waren? „Altijd van mijn leeftijd of vijf jaar jonger”, verklaarde de minister plechtig. Zijn boek, vertelde hij, was trouwens geen autobiografie en ook geen roman, maar de „beschrijving van een leven dat op het mijne lijkt”. Hij had willen laten zien hoe een man met een moeilijk leven, die niet van zichzelf houdt, zijn waardigheid kan hervinden.

Het heeft iets on-Frans, deze ruim twee weken durende ophef over andermans seksuele moraal. Voor seks geldt in Frankrijk van oudsher eigenlijk maar één regel: je praat er niet over. Echtgenoten (m/v) vervullen al eeuwenlang met gepaste waardigheid hun rol als markies, tollenaar, bakker, afdelingschef of president – alsof er niets aan de hand is. Dat is een kwestie van eer. Publieke moraal.

Het zinnelijke is voorbehouden aan de ‘jardin secret’: de geheime tuin die ieder normaal mens cultiveert. Daar heerst een persoonlijke moraal, die schaduwzijden mag kennen, ondergrondse stromen, geheime verlangens, bandeloosheid ook. Alles wat allerindividueelste expressie is hoort daar. Het kunnen vogels zijn of voetbal kijken, of treinkaartjes verzamelen. Maar zeker ook avontuurtjes, minnaars en maîtressen.

Seksuele schandalen rond beroemdheden doorbreken die orde, omdat zij iets uit het persoonlijke domein naar het publieke overhevelen naar het publieke. Dat is ongewenst, vulgair.

In Parijs ging de eerste opwinding over Polanski’s arrestatie dan ook niet over wat er in 1977 is gebeurd, maar over de wijze waarop de regisseur was gearresteerd, onderweg naar een filmfestival in Zwitserland om een prijs in ontvangst te nemen. Minister Mitterrand, die deze verontwaardiging als een der eersten verwoordde, zei in een emotionele opwelling wat in die eerste dagen bij elke koffieautomaat in elk kantoor gehoord werd.

Maar daarna kwam twijfel. De tegenbeweging werd aangejaagd door Marine Le Pen, de dochter en de beoogde opvolger van de uiterst rechtse politicus Jean-Marie Le Pen. Zij wapperde met Mitterrands Mauvaise Vie in een tv-uitzending. Ze veegde alle gruwelijkheden die ze kon bedenken op één hoop: homoseksualiteit, pedofilie, de ‘microkosmos’ (het Parijse equivalent van de grachtengordel) en de libertaire erfenis van 1968. Daarna móest het debat wel komen. Losse moraal was nooit voorbehouden aan de post-68 generatie, houden de filosofen voor. Pascal Bruckner leek erop voorbereid. Juist deze maand bracht hij een boek uit over de veranderde maatschappelijke kijk op seksualiteit. Le paradoxe amoureux is een afrekening met de vrije erfenis van 1968, waarvan de auteur naar eigen zeggen lustig heeft geprofiteerd. Grotere vrijheid heeft geen vrede gebracht, maar wetten van de markt toegang gegeven tot de intieme sfeer, vindt Bruckner nu.

Zijn boek laat – onbedoeld – ook een rode lijn zien tussen de libertaire erfenis van de jaren zestig en de huidige aandacht voor persoonlijke moraliteit: we praten erover, de hele tijd. Eerst mocht alles, nu nog bijna niets. Maar hoe dan ook: over het verkrachte meisje wordt niet meer gezwegen. De wetten van stilte in de geheime tuin gelden niet meer.

Of beter: ze zijn veranderd. De inkijkjes waren altijd het domein van de kunst, net als de spanning tussen de publieke moraal en het ongeoorloofde verlangen. Parijs heeft een overbekend track record als decor voor ontboezemingen van seksuele aard, van Sade tot Cathérine Millet. Soms ook wijkt Parijs

vervolg Frankrijk

uit. Zoals bij Louis Malle, die in 1978 in New Orleans, voor de film La petite , de 12-jarige Brooke Shields veel verder liet gaan dan op de twee jaar eerder gemaakt foto van haar die deze maand uit Tate Gallery in Londen werd verwijderd.

Films in Frankrijk gaan nog maar zelden over de seksualiteit die loert in de verborgen plooien van de stad. Karakteristiek nu is eerder een film als Les Derniers Jours du Monde van de gebroeders Larieu, waar Mathieu Almaric in het apocalytische uur der waarheid zijn chaotische verlangens bekent, uitleeft, uitschreeuwt.

Als er nog wel eens gegluurd wordt, dan eerder zoals in de zoetige hit Amélie Poulain uit 2001: om de geheime instincten van gemene mannen te dwarsbomen en liefde en geluk der goeden te bevorderen.

Begin jaren tachtig schreef Pascal Bruckner een roman over liefde die ontaardt in een poging van een echtpaar om elkaar te vernietigen. Onder de lezers van Lunes de Fiel (1981) was Roman Polanski. De roman werd de film Bitter Moon (1992). Het werd een van Polanski’s minder geslaagde films, met al te gezochte seksuele ontsporing en een psychologische spanning uit blik. Zelfs Polanski’s echtgenoot Émmanuelle Seigner, die haar eerst grote rol in de film speelde, vond het boek beter.

Volgens Bruckner rekende Polanski in Bitter Moon af met de moeilijke jaren na de moord op zijn eerste echtgenote, Sharon Tate, en de vlucht uit de VS voor de rechtszaak die hem zoveel jaar later nog achtervolgt. Polanski laat zijn hoofdrolspeler, Peter Coyote, over tegenspeler Émmanuelle Seigner, dan begin twintig, zeggen dat de leeftijdsverschil tussen hen wordt uitgewist door haar „onthutsende mengeling van seksuele rijpheid en kinderlijke naïviteit”. Later, als hun relatie is ontspoord, speelt opeens een kind een rol in de film. Volgens Bruckner en Seigner symboliseert deze vondst voor Polanski de hoop op een evenwichtig gezinsleven, een hervonden uitzicht op onschuld en geluk. Polanski zou bij het maken van Bitter moon niet geïnteresseerd zijn geweest in perversie, maar in het overwinnen ervan.

Deze week was op de Franse televisie minister van Justitie Michèle Alliot-Marie in gesprek met een 22-jarige meisje, dat vertelde over haar verkrachting als 13-jarige. De dader vestigde zich na zijn straf op 200 meter van haar huis en verkrachtte en vermoordde deze maand een joggende buurvrouw. Wat ging de minister hieraan doen? Antwoord: zedendelinquenten moeten na het uitzitten van hun straf kiezen voor chemische castratie, of terug naar de gevangenis. Mocht Polanski na een eventuele veroordeling in de VS willen terugkeren naar Frankrijk, dan is hij gewaarschuwd: de tijden veranderen.