Niemand weet zich raad met koppigheid van Klaus

Na het Ierse ‘ja’ leek snelle invoering van het nieuwe Europese verdrag in zicht. Maar de president van Tsjechië eist alsnog een aparte status voor zijn land.

José Manuel Barroso, de voorzitter van de Europese Commissie, gebruikte deze week woorden die normaal niet uit zijn mond komen, zoals „absurd” en „surrealistisch”. Hij kon zijn ergernis over de Tsjechische president Václav Klaus nauwelijks verbergen.

Klaus vormt het laatste obstakel in de slepende ratificatie van het Verdrag van Lissabon, het pact dat de uitgebreide Europese Unie slagvaardiger moet maken. Snelle invoering leek in zicht nadat de Ieren er onlangs mee hadden ingestemd en ook de eurosceptische president van Polen, Lech Kaczynski, zijn verzet opgaf. Maar één man houdt ‘Lissabon’ tegen: Václav Klaus.

Aanvankelijk leek Klaus (68) te wachten op de uitspraak van het Tsjechische Constitutionele Hof. Maar toen duidelijk werd dat dit hof eind oktober uitspraak zal doen, verraste de Tsjechische president alles en iedereen eind vorige week met een nieuwe eis.

Klaus wil dat het Handvest van de Grondrechten (over fundamentele mensenrechten), onderdeel van het Verdrag van Lissabon, niet gaat gelden voor Tsjechië. Het zou de deur openzetten naar schadeclaims van Duitsers die na de Tweede Wereldoorlog uit het toenmalige Tsjechoslowakije werden verdreven.

Weinig juristen die dit reëel achten, maar Klaus eist alsnog een ‘voetnoot’ in het verdrag die Tsjechië van het Handvest uitzondert. Gisteren, op bezoek bij zijn Russische collega Dmitri Medvedev, onderstreepte hij nog eens zijn vastberadenheid. „De voorwaarde die ik heb gesteld is serieus.”

Levert Klaus een achterhoedegevecht? Of vormt zijn optreden een echte bedreiging voor ‘Lissabon’? Niemand lijkt zich raad te weten met de situatie: de Tsjechische regering niet, de Europese Commissie niet, en Zweden niet, de voorzitter van de Europese Raad.

Klaus heeft zijn ‘eigen’ regering danig in verlegenheid gebracht. Het Tsjechische parlement heeft het nieuwe EU-verdrag wel goedgekeurd. Wat ontbreekt is het definitieve fiat van de door het parlement gekozen president.

Premier Fischer maakte deze week op bezoek bij Barroso in Brussel een welwillende, maar machteloze indruk. Hij had Klaus „alleen telefonisch” gesproken, maar kon niet beloven dat deze zich coöperatiever zou opstellen.

De Europese Commissie staat feitelijk ook met lege handen. Het enige wat Barroso kon doen was zijn verontwaardiging over Klaus breed uitmeten en Fischer te wijzen op de mogelijke gevolgen.

Tekent Klaus niet, dan riskeert Tsjechië het verlies van ‘zijn’ eurocommissaris. Want zonder ‘Lissabon’ blijft het bestaande verdrag (van Nice) van kracht en daarin staat dat de Europese Commissie moet worden verkleind.

En EU-voorzitter Zweden, ten slotte, wil graag snel een eind aan het gesteggel over het nieuwe verdrag dat de Europese samenwerking jarenlang overschaduwde. Maar Klaus’ voetnoot is voor Stockholm onbespreekbaar. Inwilliging zou de ratificaties van andere EU-landen onderuithalen.

Zweden zou zich op de Europese top van eind deze maand in Brussel nog wel sterk willen maken voor een ‘politieke verklaring’ van de EU-landen over een Tsjechische voorbehoud bij het Handvest. Maar alléén wanneer Klaus zijn fiat aan ‘Lissabon’ geeft. En die garantie is er vooralsnog niet.

Alle druk is koren op de molen van Klaus, zegt politicoloog Mats Braun. De Tsjechen zijn gevoelig voor West-Europeanen die hun vertellen wat ze moeten doen. Ze zijn het Verdrag van München (1938), toen westerse mogendheden het toenmalige Tsjechoslowakije aan Hitler overleverden, niet vergeten. „Stille diplomatie zou beter zijn”, zegt Braun. „Door Klaus openlijk aan te vallen doe je hem een plezier.” De president heeft vaak gezegd dat grote EU-landen maling hebben aan het Tsjechische zelfbeschikkingsrecht. En door Lissabon, zegt hij, zal dit alleen maar erger worden.

Klaus weet heel goed dat zijn voetnoot geen kans maakt, zegt Braun. „Het is een tactische manoeuvre om tijd te winnen.” Tot komend voorjaar. Dan zijn er verkiezingen in Groot-Brittannië en zullen de eurosceptische Conservatieven volgens alle peilingen de macht overnemen. En hun leider, David Cameron, heeft een referendum over ‘Lissabon’ beloofd als het verdrag dan nog niet van kracht is. Klaus zou daarop willen gokken.

Klaus is een ontsnappingskunstenaar. Zijn carrière – hij was minister van Financiën en premier – kent vele dieptepunten, maar altijd wist hij het tij te keren, meestal door op het juiste moment op te stappen. Maar dat lijkt voor hem nu geen optie. En hem afzetten zou hoe dan ook een tijdrovende procedure vergen.

Klaus, schrijft het Tsjechische Mlada fronta Dnes, heeft zich door zijn eigen trots en koppigheid in een onmogelijke positie gemanoeuvreerd en gedraagt zich nu als een regelrechte „chanteur”.