Turkije neemt afstand van oude vriend Israël

De annulering door Turkije van een oefening met Israël heeft de vriendschap grote schade toegebracht.

Officieel mag het conflict geen naam hebben, maar de relatie tussen Israël en Turkije heeft sinds dit weekeinde een nieuw dieptepunt bereikt. Turkije annuleerde een oefening waaraan de Israëlische luchtmacht zou deelnemen boven het Turkse luchtruim. Operatie Anatolische Adelaar werd tot nader order uitgesteld. De Turken kwamen gisteren evenmin opdagen na een uitnodiging aanwezig te zijn bij een oefening op Israëlisch grondgebied. Israël en Turkije werkten op militair gebied tot dusverre nauw samen.

In een vijandige regio moet Israël zuinig zijn op zijn vrienden. De Israëlische minister Ehud Barak (Defensie) probeert daarom een diplomatieke rel met de belangrijkste bondgenoot in de regio, Turkije, te sussen. „We hebben al tientallen jaren strategische relaties met Turkije. We kennen onze ups en downs”, aldus Barak gisteren, „maar Turkije blijft een belangrijke speler in de regio”.

Hoewel het Turkse ministerie van Buitenlandse Zaken ontkent dat de annulering een politieke reden heeft, spreken militaire analisten in beide landen over vrijwel onherstelbare schade aan een vriendschap die al dateert uit 1949. Turkije was toen het eerste moslimland dat de staat Israël erkende. „Israël investeerde in de jaren erop in de relaties met de landen in de periferie van het Midden-Oosten”, zegt emeritus hoogleraar Internationale Betrekkingen Amnon Sella van de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem. „De economische en politieke betrekkingen werden aangehaald met Turkije, Ethiopië en, hoe lastig het tegenwoordig ook is voor te stellen, Iran. Hoewel deze tactiek uiteindelijk op niets uitliep, heeft de relatie met Turkije veel crises in de regio doorstaan.”

Turkije en Israël begonnen in 1996 intensieve militaire samenwerking onder de vlag van ‘Together in Otherness’. Ze erkenden dat ze elkaars hulp konden gebruik omdat de joodse staat even alleen stond in de Arabische wereld als de seculiere Turkse staat.

De oorlog in Gaza zou de relatie onherstelbaar hebben beschadigd, is de veelgehoorde analyse. Tijdens het Israëlische offensief in de Gazastrook, in december en januari, kwamen circa 1.400 Palestijnen om het leven. De Turkse woede over het optreden van zijn bondgenoot werd door premier Erdogan uitgebeeld. Tijdens het World Economic Forum in Davos liep hij demonstratief weg uit een debat met de Israëlische president Peres over de oorlog in Gaza.

Maar die oorlog was niet meer dan de laatste druppel voor de Turken in een toch al beschadigde relatie, bezweert generaal b.d. Haldun Solmazturk. „Gaza was de druppel. Maar het wantrouwen dateert al van veel langer terug.” Hij wijst op 2007, toen de AK-regering van Erdogan diep verontwaardigd was toen uitlekte dat Israëlische gevechtsvliegtuigen het Turkse luchtruim hadden gebruikt om een vermeende kerninstallatie in Syrië te bombarderen. De vliegtuigen zouden zonder medeweten van Ankara zijn opgestegen van een Turkse basis.

Bovendien wantrouwen de Turken Israëls warme banden met de Koerden in Noord-Irak. „In militaire kringen gaat het hardnekkige gerucht dat Israël de Koerden traint en bewapent in de hoop een bondgenoot te kunnen vinden in het Irak na Saddam”, zegt Solmazturk. Hij gelooft niet dat het Turkse wantrouwen enkel bestaat in kringen van de conservatieve regering van Erdogan en president Gül, beiden praktiserende moslims. „Ik kan u verzekeren dat er binnen militaire kringen ook grote onvrede bestaat over Israëls onverzoenlijke houding ten opzichte van Gaza en Iran. Turkije kan het zich niet veroorloven in deze tijd te worden gezien als hulp voor de Israëlische strijdvaardigheid.”

Israël kijkt met zorg naar de sterkere banden tussen Turkije en buurland Syrië. Israël en Syrië leven formeel in staat van oorlog. Juist gisteren knipte de Turkse minister van Buitenlandse Zaken Davutoglu linten door samen met zijn collega uit Syrië. Syriërs hoeven niet langer visa te kopen als ze naar Turkije willen reizen. Syrische regeringswoordvoerders kondigden bovendien aan dat Syrië en Turkije gezamenlijke militaire oefeningen gaan houden.

Het Turkse ministerie van Buitenlandse Zaken lijkt ook de schroom verloren om te flirten met een andere aartsvijand van Israël in de regio. Turkije was een van de eerste landen die in juni de verkiezingszege erkenden van de Iraanse president Ahmadinejad.

Sella zegt dat de oorlog in Gaza „een goed excuus” van Turkije was om de banden met Israël te bekoelen. „Al langer wilde de AK-regering meer tegemoet komen aan de anti-Israëlische stemming onder de bevolking. Dat kan niet zomaar, want Turkije wil ook lid van de Europese Unie worden en heeft Israël militair bovendien nodig.”

Wie gaat het meeste last krijgen van de bekoelde relatie? „Praktisch zal Turkije het meest lijden onder deze breuk”, voorspelt generaal Solmazturk. „Turkije moet op zoek naar een nieuwe wapenleverancier. Dat kost even tijd, maar het is niet onoverkomelijk. Maar Israël zal politiek de meeste gevolgen voelen. Het land isoleert zichzelf steeds verder.”