De eeuwige dissident

Volgens president Vaclav Klaus van Tsjechië lijkt de Europese Unie op de voormalige Sovjet-Unie. De econoom Klaus wil daarom voorkomen dat het Verdrag van Lissabon volgend jaar in werking treedt. Op zichzelf is dat raar. Als de EU echt zo afkerig is van vrijheid als de Sovjet-Unie was, zou hij Lissabon juist moeten omarmen. Het verdrag biedt de 27 lidstaten immers voor het eerst in de geschiedenis de mogelijkheid om de EU te verlaten. Die vrijheid heeft Tsjechië nu niet, net zoals het indertijd het Sovjetblok niet kon verlaten.

Klaus is alleen bereid tot contrasigneren als er een noot aan het verdrag wordt toegevoegd over een uitzonderingspositie van Tsjechië bij het Handvest voor de Grondrechten. Klaus zegt bang te zijn dat Sudeten-Duitsers, die in 1945 door de Tsjechoslowaakse regering per presidentieel decreet uit het land werden verdreven, anders hun indertijd geconfisqueerde bezit alsnog kunnen opeisen.

Klaus sleept dit argument er met de haren bij. Tot nu toe heeft hij zich nooit buitensporig bekommerd om de kwestie. Dat ligt voor de hand. De Duitse regering heeft zich bij deze naoorlogse etnische zuivering neergelegd, mede wegens het bewustzijn dat de deportatiespiraal in 1938 is begonnen met de bezetting van Sudetenland en de rest van Tsjechoslowakije door Hitler-Duitsland. Er zijn geen aanwijzingen dat daarin verandering zal komen.

Maar Klaus veroorzaakt met zijn „absurde en surrealistische” eisen, zoals voorzitter Barroso van de Europese Commissie het gisteren formuleerde, intussen wel grote problemen voor alle andere 26 lidstaten van de EU. Want hoe kunnen ze de eenkennige president dwingen tot het zetten van een handtekening? De lidstaten moeten hoe dan ook niet toegeven aan de obstructiepolitiek van Klaus.

Maar tegelijkertijd is de president er de man niet naar om zich onder druk aan te passen aan de overgrote meerderheid. Dat is een psychologisch fenomeen. Klaus heeft een trekje dat dissidenten uit de Sovjettijd soms kenmerkt: altijd in protest en met de kont tegen de krib, zelfs als het aanvankelijke doel is bereikt. Zij het dat Klaus toch vooral een postcommunistische dissident is. In de Sovjettijd studeerde hij nog aan buitenlandse universiteiten en later werkte hij redelijk anoniem voor de centrale bank.

Gevreesd moet worden dat allereerst de regering in Praag, die net als het Tsjechische parlement voor het verdrag is, moet proberen dit varkentje te wassen. Hopelijk krijgt ze steun van het Constitutionele Hof in Praag, dat zich vanaf 27 oktober gaat buigen over de verenigbaarheid van het Verdrag van Lissabon met de Tsjechische Grondwet. Achter de schermen kunnen Duitsland, Frankrijk en andere machtige lidstaten zich met dreigementen ook laten gelden.

Klaus moet namelijk wel tot inkeer komen. Want zelfs als de EU inderdaad een soort Sovjet-Unie is, dan lijkt Vaclav Klaus op zijn leeftijdgenoot Nina Andrejeva, een gestaalde Russische communist uit Leningrad, die in 1988 dacht dat ze in haar eentje de hele perestrojka kon tegenhouden.