Hillary redde de deal met haar mobiel

Zaterdag sloten Turkije en Armenië een overeenkomst, na bijna een eeuw van conflict.

Maar een dag later werd elk optimisme over het akkoord alweer in de kiem gesmoord.

Eerst het goede nieuws: de historische overeenkomst tussen Turkije en Armenië die een einde moet maken aan een conflict dat al 94 jaar voortsleept, is op het nippertje gered. De vertegenwoordigers van beide landen zetten hun handtekeningen zaterdag in Zürich met drie uur vertraging om 20.23 uur precies, dankzij kordaat ingrijpen van de aanwezige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Hillary Clinton.

Zij was rond vijf uur al op weg gegaan naar de Universiteit van Zürich waar de ceremonie zou plaatsvinden en de camera’s wachtten op een voorspelbare avond. Pas toen werd duidelijk dat er onenigheid was over de verklaringen die de ministers na ondertekening zouden uitspreken. Zowel de Turkse als de Armeense bewindsman hadden een toespraak gepland die de onrust onder nationalisten in eigen land over deze deal moest sussen en dus woede zou wekken bij de tegenpartij. Clinton gaf haar chauffeur de opdracht onmiddellijk terug te keren naar haar hotel en onderhandelde met haar mobiele telefoon vanuit de limousine. Oplossing: dan maar geen toespraken na de ondertekening. Zo werd de vrouw die het Amerikaanse presidentschap misliep de redder van Zürich.

Nu het slechte nieuws: er is wel een akkoord, maar geen oplossing. Want de woorden die zaterdagavond niet mochten worden uitgesproken, kwamen later in het weekeinde alsnog. En die woorden betroffen precies de heikele punten die in de ondertekende protocollen vermeden worden maar de werkelijke reden zijn voor de wederzijdse haat: de massaslachting op de Armeniërs in 1915 en de kwestie Nagorny-Karabach.

De Armeense minister van Buitenlandse Zaken had in zijn toespraak het ‘g-woord’ willen gebruiken om te laten zien dat zijn handtekening geen knieval was voor Turkse druk. Een dag voor de ceremonie gingen in de Armeense hoofdstad Jerevan tienduizend demonstranten de straat op om hun walging te uiten over het akkoord met Turkije, omdat de Turken nog steeds weigeren de moord op naar schatting 1 miljoen Armeniërs in de nadagen van het Ottomaanse Rijk genocide te noemen. In de protocollen staat dat een historische commissie met deskundigen uit beide landen zich zal buigen over de vraag of in 1915 sprake was van genocide. De Turken vrezen dat erkenning zal leiden tot peperdure rechtszaken en claims op het land in Oost-Anatolië dat van de Armeniërs werd afgepakt.

Gistermiddag wierp de Turkse premier Tayyip Erdogan eigenhandig een nog veel grotere schaduw over de deal, waarin ondermeer opening van de Turks-Armeense grens is afgesproken. Erdogan zei die belofte pas te willen nakomen als Armenië zijn troepen terugtrekt uit de enclave Nagorny-Karabach, die op grondgebied van de Turkse bondgenoot Azerbajdzjan ligt. „Wij willen dat alle grenzen open gaan en alle conflicten worden opgelost’’, zei Erdogan. „Maar zolang Armenië zich niet terugtrekt uit de bezette gebieden in Azerbajdzjan kan Turkije niet positief staan tegenover deze overeenkomst.’’

Uit sympathie voor de Azerbajdzjaanse woede over de Armeense invasie sloot Turkije in 1993 de grens met Armenië. Onder druk van de Amerikaanse regering werd in protocollen die zaterdag werden ondertekend het onderwerp Nagorny-Karabach gemeden. Maar direct na ondertekening volgde wel onherroepelijk het protest van Azerbajdzjan. Volgens een verklaring van het ministerie van Buitenlandse Zaken in Azerbajdzjan zou de overeenkomst tussen Turkije en Armenië, „de architectuur van vrede en stabiliteit in de regio verstoren”.

Dat zijn dure woorden voor hele simpele koehandel: Azerbajdzjan is een belangrijke gasleverancier voor Turkije en dreigt de prijs van dat gas te verdubbelen als Turkije niet voor zijn belangen opkomt. Bovendien zijn er andere gegadigden voor dat gas: de Russen.

Dat is precies de reden waarom de Turkse premier gisteren na het sluiten van een deal met Armenië, alsnog Azerbajdzjan een hart onder de riem durfde te steken. De getekende protocollen zijn pas van kracht als beide parlementen de overeenkomst hebben geratificeerd. Het werkelijke gevecht begint nu pas. Zürich gaf het podium voor een akkoord, maar nog niet voor een oplossing van het 94 jaar durende conflict tussen Armenië en Turkije.