Slechte stemming over monarchie wordt breder

Privé vliegen op staatskosten en een aantal fiscale vrijstellingen van de koninklijke familie worden voortaan beperkt. Alleen de koningin mag ongelimiteerd blijven vliegen en het kroonprinselijk paar binnen marges. Staatssecretaris De Jager (Financiën, CDA) zal de vrijstelling van het schenkingsrecht beperken tot deze ‘kernleden’ van de familie. Met die concessie van premier Balkenende was in de Tweede Kamer de kou deze week uit de lucht.

Maar het parlement was opvallend slecht gestemd over de monarchie. De kritiek kwam niet alleen uit de traditionele libertaire hoek, maar ook van PvdA en zelfs ChristenUnie. Ook ‘volks’ rechts (PVV) stelde terechte vragen over de inherente zwakte van een erfelijk staatshoofd. Wat gebeurt er als een nieuwe vorst ongeschikt is?

Geheel volgens het sprookje over de keizer zonder kleren ging de premier er niet op in. Voor het kabinet kan dat onbespreekbaar zijn. Maar het thema is daarmee niet ongepast, zoals de premier deed voorkomen. Zijn weigering om de monarchie ten principale te bespreken was niet verrassend. Maar of het ook wijsheid is, kan worden betwist. Er is immers veel achterstallig onderhoud.

Bij de komende troonswisseling dienen zich allerlei kwesties aan. Kleinere vragen: over Prinsjesdag, embargo en Troonrede. En grote kwesties: over de legitimiteit van de koning en de oorsprong van diens positie. Gaat de nieuwe koning straks ook ‘bij de gratie Gods’ regeren ‘over de Nederlanden’? Of is zijn macht juist een gunst van het volk en ligt de soevereiniteit bij ‘de Nederlanders’? In moderne democratische monarchieën staat de burger centraal, zoals staatsrechtexpert Vis bij de NOS in herinnering bracht. Daar is de kroning een benoeming. Geen bevestiging van een voldongen feit, zoals in Nederland.

Alleen SGP en CDA verdedigden donderdag de traditionele constitutionele monarchie. Zal de burger dat blijven accepteren? Aan de Oranjeconsensus zijn nu al grenzen: van PVV tot Bond van Oranjeverenigingen. De Bond meende maandag bijvoorbeeld dat de kroonprins maar beter kan afzien van de bouw van zijn Mozambikaanse strandvilla, die een „zeer ongelukkige keuze” werd genoemd. Zou de kroonprins zijn project schrappen, dan werd dit „zeer gewaardeerd”.

Wat tekent zich hier af? Is de stemming in de publieke opinie aan het kenteren? Er is geen rel, incident of evidente publieke misstap geweest die doorgaans controverses rond Oranje oproepen. Er is wel een pessimistische begroting, een komende sanering van de verzorgingsstaat, een dalende internationale conjunctuur en een verdeeld kabinet met een weinig overtuigende premier.

De kritiek op de afgelegen strandvilla in het straatarme Mozambique is afgelopen week niet weggenomen. Het kroonprinselijk paar vraagt om begrip maar blijft bij de beslissing zich daar deels te vestigen. Ook premier Balkenende, die zich revancheerde voor zijn zwakke optreden tijdens de Algemene Beschouwingen, kon aan deze feiten weinig veranderen. Op zichzelf is een vakantiehuis een privékwestie. Rond die kwestie wordt echter ongemak zichtbaar dat dieper steekt. Een modern staatshoofd functioneert bij de gratie van de democratie. Zijn macht wordt daar gelegitimeerd.

En dus ook beperkt. Geen kabinet moet er voor terugdeinzen de rol van het staatshoofd te herijken als de tijd daar rijp voor is.