Premier gevangen tussen prins en project

Het Kamerdebat over het Mozambikaanse vastgoedproject van Willem-Alexander was „onzinnig”. De premier moet zich afzijdig houden, zeggen deskundigen.

Strand van Machangulo. Op dit schiereiland in het zuiden van Mozambique wordt een vastgoedproject ontwikkeld met 120 vakantiewoningen en een luxe hotel. (Foto Mauro Pinto) Pinto, Mauro

Amsterdam, 10 okt. - Premier Balkenende sprak donderdag bezwerende woorden in het Kamerdebat over het vastgoedproject van prins Willem-Alexander in Mozambique. Om afstand te scheppen tussen prins en project riep hij de Stichting Administratiekantoor Machangulo in het leven.

Maar ook na het debat blijft de vraag: hoe zit het met de ministeriële verantwoordelijkheid, geregeld in artikel 42 van de Grondwet (‘De koning is onschendbaar; de ministers zijn verantwoordelijk’)? Grijpt de stichting in bij eventuele imagoschade voor de prins? De stichting is autonoom, zei Balkenende, maar als zich problemen voordoen, dan wordt de minister-president geïnformeerd.

Hoe, bleef onduidelijk. Maar de prins kan te allen tijde uit het project stappen, aldus de premier.

De Tweede Kamer, zegt staatsrechtgeleerde Jan Vis, heeft zich met een kluitje in het riet laten sturen. „De gedachte dat de kroonprins beschermd is door die stichting, is onzin. Zodra er daar in Mozambique iets misgaat met corruptie of drugsbaronnen, dan kun je wel twintig stichtingen oprichten, maar het blijft gewoon schadelijk voor de koning der Nederlanden. Een stichting is afhankelijk van de kwaliteit van de bestuurders en er is geen enkele garantie dat dit niet verkeerd gaat.”

Ook jurist Thom de Graaf, burgemeester van Nijmegen, ex-fractievoorzitter van D66 en oud-minister, denkt niet dat de stichting iets oplost. „Er zijn twee mogelijkheden: of we hebben hier te maken met een project dat we moeten toejuichen omdat het zo goed is voor de plaatselijke bevolking, of het project deugt niet. Of het loopt via een stichting of via de kroonprins zelf maakt niets uit. Het is een optische constructie om zogenaamd afstand te scheppen. Als Kamerlid zou ik nooit genoegen hebben genomen met die boodschap. Zolang de prins betrokken is, raakt het de verantwoordelijkheid van de minister-president.”

Voor De Graaf ligt het probleem bij het project zelf. „Waarom niet gewoon gekozen voor een vakantiehuis? Het gaat hier om projectontwikkeling. Iemand die de troon moet bestijgen moet daar verre van blijven. Het Koninklijk Huis staat nu zo in de schijnwerpers dat het zich dit soort risico’s niet kan veroorloven.”

Vis vermoedt dat Balkenende door de kroonprins voor voldongen feiten is geplaatst. „De minister-president had moeten zeggen: ik kan dit niet voor mijn verantwoordelijkheid nemen. Het is politiek te kwetsbaar. De kroonprins is straks wel koning Willem IV.”

Hoogleraar staatsrecht Paul Bovend’eert van de Radboud Universiteit Nijmegen noemt het debat om een heel andere reden onzinnig. „Ik vind dat die kwestie over de ministeriële verantwoordelijkheid voor de leden van het Koninklijk Huis behoorlijk aan het ontsporen is”, zegt hij. Het debat was een „typische Haagse schijnvertoning, omdat de Tweede Kamer met de hele kwestie niets te maken heeft. Dit zijn privéactiviteiten van privépersonen”. Volgens de Grondwet is de premier slechts verantwoordelijk voor de koning, maar die verantwoordelijkheid heeft zich langzamerhand uitgebreid naar alle leden van het Koninklijk Huis. „Formeel is de redenering dat ook hún gedragingen het openbaar belang raken. Maar de minister-president heeft helemaal niets te zeggen over de kroonprins. Waarom laat hij zich dan toch door de Kamer hierover ter verantwoording roepen?”

„De Grondwet zegt inderdaad niets over de kroonprins”, zegt Vis. „Maar Balkenende had kunnen zeggen: zodra je koning wordt, stap je eruit. Hij had ook kunnen zeggen: de kroonprins heeft dit besloten, maar ik vind het niet verstandig.”

Hoe is het mogelijk, zegt Paul Bovend’eert, dat Balkenende aan dit „circus” meewerkt? „Hij verzint allerlei onwerkbare constructies, terwijl hij had moeten zeggen: dames en heren, ik doe hier niet aan mee! Pas als Willem- Alexander koning is, is dit aan de orde. Zo delf je je eigen graf.”

Commentaar: Opinie & Debat, pagina 11