Explosieve eruptie van vulkaan Chaitén kwam onaangekondigd

Bij de eruptie van de Chaitén in Chili op 1 mei 2008 is silicaatrijk en daardoor stroperig magma in enkele uren omhoog gekomen vanaf een diepte van meer dan vijf kilometer. Het magma steeg met een meter per seconde, honderd keer sneller dan bij minder explosieve uitbarstingen zoals die van Mount St Helens of de Pinatubo. Deze uitbarstingen, waarbij vloeibaarder materiaal omhoog kwam, dienden zich weken en soms zelfs maanden tevoren aan door gerommel in de berg. Het kan lang duren voordat in een vulkaan met een stroperige magma voldoende druk is opgebouwd voor een eruptie, maar als het zo ver is kan de uitbarsting snel gaan. Het betekent volgens Donald Dingwell van de universiteit Ludwig-Maximillians in München dat met Chaitén vergelijkbare vulkanen zoals de Popocatepetl, Yellowstone en Montserrat intensiever gevolgd moeten worden (Nature, 8 oktober).

Volgens Dingwell is de eruptie van de Chaitén de eerste explosieve vulkaanuitbarsting die en detail is bestudeerd. Het gaat hier om een uitbarstingen waarbij het gehalte aan silicaten in het magma hoger was dan 70 procent. Een hoog percentage silicaten maakt magma stroperig.

Het verschil in stijgsnelheid van het magma is meetbaar door kristallen in de gestolde magma te bestuderen. Bij de eruptie ontstonden as- en puimsteenregens die in een brede strook over de Andes zijn neergeregend. Als magma aan het aardoppervlak komt, koelt het zo snel af dat het een glasachtige structuur krijgt. Toch zit er ook een paar procent kristallen in, materiaal met een herkenbare structuur dat diep in de magmakamer is gevormd. In het lab onderzocht Dingwell bij welke druk en temperatuur mineralen als orthopyroxeen en titanomagnetiet gevormd worden. Daaruit maakt hij op dat de magmakamer van de Chaitén dieper lag dan vijf kilometer.

De snelheid waarmee het vloeibare gesteente omhoog is gekomen schatten de aardwetenschappers uit de daarin aanwezige veldspaatkristallen. Die groeien aan als temperatuur en druk langzaam verlaagd worden – als het te snel gaat ontstaat daarentegen glas. Dingwell zag dat veldspaten in de magma van de Chaitén bij het opstijgen niet waren aangegroeid en concludeert daaruit dat het materiaal met meer dan één meter per seconde omhoog kwam.

Michiel van Nieuwstadt