Een ideale premier van een willoos wezen

Wat is er toch aan de hand met premier Balkenende? De Volkskrant van 3 oktober schreef op de voorpagina: „De sfeer in de coalitie verslechtert. De premier heeft vrijwel geen vrienden meer.”

Heeft Jan Peter geen vrienden meer? Onze premier? De Volkskrant vertelde: „De minister van Buitenlandse Zaken luistert niet meer naar hem over Uruzgan. Staatsgeheimen, beschadigende notulen uit de Trêveszaal vinden hun weg naar RTL Nieuws. Hij staat alleen in het Westerscheldedossier. En anonieme CDA-bronnen lekken zijn ambities voor een hoge post in Brussel – uitgerekend op de dag dat de premier moet schitteren in het Prinsjesdagdebat.”

Arme Jan Peter! Waartoe leidt dit? De conclusie van de Volkskrant is nogal dramatisch: „Premier Balkenende verliest gezag, en dat is funest voor de coalitie. Vijf weken nadat de regeringspartijen fris uit de zomer hernieuwd vertrouwen in elkaar uitspraken, verzandt het ene na het andere debat weer in gedoe. Met dit keer geen twijfelende PvdA als oorzaak, maar een eroderende positie van de minister-president.”

Ooit was het anders. De jonge onervaren Jan Peter Balkenende werd na de zoveelste staatsgreep in het CDA benoemd tot politiek leider. En plotseling verscheen Pim Fortuyn. Balkenende nam geen positie in tegen Fortuyn, die de islam een achterlijke religie noemde. Later in het islamdebat (met Wilders) zal Balkenende de islam als een vreedzame en fatsoenlijke religie verdedigen. Van groot zwijgen over de islam naar een apologetische houding kenmerkt de ontwikkeling van Jan Peter. Hij gaf Fortuyn te kennen dat hij graag met hem wilde regeren. Daarna werd Fortuyn vermoord. Hoe begon dus het premierschap van Jan Peter Balkenende? Met Fortuyn, met de ‘opstand van burgers’, met een neutrale houding jegens ‘populisme’.

Vanaf hier werd hij genadeloos aangepakt door het cabaret van de publieke omroep, vooral bij de VARA. De vrienden van de PvdA begonnen in de publieke omroep Jan Peter te ridiculiseren. Systematisch werd hij belachelijk gemaakt: hij werd afgebeeld hetzij als een grote sukkel, hetzij als een harteloze vriend van populisten. Ronald Plasterk positioneerde zich in de Volkskrant en Buitenhof als de spreekbuis van de PvdA. Ook hij zette Balkenende neer als een sukkel. Tevergeefs probeerden de vijanden van Balkenende hem te laten verdwijnen uit de machtsarena.

Het progressieve cabaret werkte niet. Jan Peter had de uitstraling van een buitenstander met een sociale, economische hervormingsagenda. Hij was onverstoorbaar, een man zonder sociale antenne, zo leek het. Zijn sukkelige fouten kwamen juist charmant en ontwapenend over. En wat een wereldvreemde, jongensachtige uitstraling had de nieuwe premier van Nederland.

Maar ondertussen zijn we al ruim zeven jaar verder. Balkenende is nu bezig met zijn vierde kabinet. Het CDA is nu synoniem voor onafgemaakte kabinetsperiodes. Natuurlijk is dit niet alleen de schuld van het CDA. De politieke machtsverhoudingen zijn totaal anders van aard dan een decennium eerder. Dit neemt niet weg dat het CDA onder Balkenende is omgevormd tot een hypermoderne draaitol. Het CDA draait naar alle kanten: van Fortuyn naar PvdA, van geen asielzoekers naar generaal pardon voor asielzoekers, van sociaal-economische hervormingen naar de politiek van uitstel.

Hiertegen kan ingebracht worden dat het CDA altijd al een draaitol was. Maar het oude CDA was een trage draaitol. Het huidige CDA is een snelle, nee bijna gewelddadig snelle draaitol. Vroeger, toen het nieuws alleen via kranten tot ons kwam, had het CDA tijd om de bakens te verzetten en ons aan zijn opportunisme te laten wennen. Maar dat gaat niet meer. Het internet is een rampzalig fenomeen voor een partij die omwille van machtshandhaving razendsnel van mening kan veranderen: het valt nu echt verschrikkelijk op.

Het is niet meer geloofwaardig wanneer het CDA de positie van stabilisator in de politiek claimt. Het CDA streeft naar pure, naakte bestuurlijke macht. En wie daarin meende een meester te zijn, is Herman Wijffels. Met zijn wollige, ondoordachte simplistische opvattingen heeft hij dit kabinet kunnen uitonderhandelen. Wat is dit kabinet? Een rampzalig ding, een besluiteloos orgaan. Een wezen met een onmogelijke samenstelling, dat nooit mocht worden geboren. Ik zie nog steeds die arrogante blik van Wijffels voor me, de vroedman van dit willoze wezen dat hij dankzij de bestuurlijke onervarenheid van Femke Halsema en Jan Marijnissen ter wereld kon brengen.

Jan Peter Balkenende koos ervoor om de minister-president te zijn van een willoos kabinet. Dit en niets anders is de oorzaak van het dalende gezag van Jan Peter. Sinds de PvdA in het kabinet zit, wordt Balkenende niet meer systematisch door het progressieve cabaret belachelijk gemaakt. Ooit zei Piet Hein Donner dat waarden kwetsbaar zijn en daarom moeten cabaretiers uitkijken met hun grapjes. Nee, Piet Hein, zie je vriend Jan Peter. Niet het cabaret tast de waarden en het gezag aan, maar de keuze om een razendsnelle draaitol te zijn en deel uit te willen maken van een willoos wezen (dit kabinet) vreet aan het gezag van het CDA.

Tijdens de Algemene Beschouwingen werd beweerd dat Jan Peter niet in vorm was. Daar stond een premier zonder enige passie en overtuiging een kabinet te verdedigen dat geen besluiten neemt. Wouter Bos adviseerde Jan Peter om voor een belangrijk optreden op tijd naar bed te gaan. Wat een dodelijk advies is aan een man die al zeven jaar (dus ook zeven keer algemene beschouwingen) premier van dit land is. Met een dergelijke adviseur als vriend hoeft Jan Peter geen vijanden te hebben.

Wat moet er nu gebeuren? Iemand moet moed tonen en de stekker eruit trekken. Het zou een zachte dood zijn. Een willoos wezen beschikt immers zelf niet over een wil om te leven. En Jan Peter? Hij zou een fantastische eerste premier van Europa zijn. Waarom? Omdat ook Europa een willoos wezen is. Het is tijd om de stemmachines weer op te stellen.

Wilt u reageren? Dat kan op nrc.nl/ellian