Vrijheid of vrijblijvendheid in de kunst

Vorige maand verschenen in Den Haag posters met foto’s van bomaanslagen op het stadhuis. Op YouTube circuleerden filmpjes over de stad van de Hofstadgroep als toneel voor oorlogsbeelden. Snel kwam de politie Haaglanden in actie en pakte degene op die verantwoordelijk was voor dit materiaal. Dat bleek geen bebaarde Talibaanstrijder te zijn, maar Olof van Winden, directeur van het TodaysArt Festival. De aanklacht: opruiing.

Vijftig kunstinstellingen stuurden een brandbrief naar de overheid. Ze eisen vrijspraak van hun collega, en stellen dat kunst zich vrij moet kunnen uiten. Want al deed de politie haar werk, het festival deed dat eveneens. Beide in opdracht van de Staat. De politie moet onze veiligheid waarborgen, het festival ons cultureel leven verrijken. Daarom belicht het via de kunsten actuele onderwerpen. Het thema dit jaar: ‘conflict’.

Het nieuwe culturele seizoen is nog maar net begonnen en dit is al het tweede politieke incident. Op de Amsterdamse Uitmarkt riep PvdA-Kamerlid Leerdam dat kunst als vrijplaats moet worden opgenomen in de Grondwet. Aanleiding was de bedreiging die de opkomst van de PVV vormt, die kunstsubsidies wil afschaffen. Politieke onvrede proef je ook in het recente bulletin van vormgevingsinstituut Premsela dat stelt dat extreem-rechts het vormgevingsklimaat in gevaar brengt. Het hoofdartikel opent de aanval en vergelijkt de meeuw uit het PVV-beeldmerk met dat van de NSB.

De kunsten moeten beschermd worden, is de teneur. Toch kun je je afvragen wie de kunst meer kwaad doet. Is het de rechtshandhaving, die de kunst serieus neemt en op het thema ‘conflict’ reageert? Of zijn het Leerdam en de kunstinstellingen, die het thema bagatelliseren en vinden dat machthebbers zo’n festival beter kunnen negeren? Verwordt zo’n thema dan niet tot een slap sausje voor een festivalweekendje uit?

Notabene waarschuwde onlangs een ander PvdA-lid voor dit soort marginalisering van de kunst: de Amsterdamse cultuurwethouder Carolien Gehrels. In haar Boekman-lezing riep zij op – tot ontsteltenis van een groot deel van de kunstwereld – tot meer politieke bemoeienis met de kunst, juist om te voorkomen dat vrijheid in vrijblijvendheid ontaardt.

TodaysArt had ook de handschoen kunnen opnemen, en zich verplaatsen naar de rechtbank. Natuurlijk, het wordt een ander soort theater, maar kunst is creatief. Toen kunstenaar Jonas Staal werd aangeklaagd door Geert Wilders, verzond hij zijn kunstvrienden uitnodigingskaarten voor de rechtszaak waar hij zijn verdediging als kunstperformance ensceneerde. Zijn doortimmerde betoog kwam in de media, en hij werd vrijgesproken. 1-0 voor de kunst. TodaysArt had in de rechtszaal een nieuw publiek kunnen aanboren en dialogen kunnen voeren over hoe opruiend kunst kan zijn. Het had kunnen vragen waarom wel een festivaldirecteur wordt opgepakt en geen makers van rampenfilms of NOS-journaalbeelden.

Uiteindelijk verliep het festival zoals altijd. En Leerdams voorstel kreeg geen steun bij CDA en VVD. D66 vond niet dat de Grondwet sommige mensen meer vrijheid moet schenken dan anderen, en vroeg terecht wanneer je je kunstenaar mag noemen. SP-lid Van Leeuwen vatte de zaak raak samen: een vrijplaats voor de kunst, dat is een plek waar je alles kunt zeggen omdat er toch niemand luistert. En daarmee was de kous af.