Premier pareert kritiek op Oranjes fel

Na weken van kritiek op de Oranjes sprak de Kamer gisteren over de begroting van het Koninklijk Huis. De premier las een brief voor van de kroonprins.

Even leek het erop dat premier Balkenende gisteren zijn Algemene Politieke Beschouwingen over wilde doen – de debatten vlak na Prinsjesdag waar de minister-president „niet in vorm” was, zoals hij zelf zei. Terwijl de Tweede Kamer gisteren veel vragen stelde over de rol van de Koning in de constitutionele monarchie, de omstreden vastgoedinvesteringen van de kroonprins in Mozambique en de vergoedingen aan leden van het Koninklijk Huis, nam premier Balkenende uitgebreid de tijd voor vergezichten, de stand van het land en het beleid bij de Postbus 51-spotjes voordat hij aan beantwoording van de prangendste vragen toe kwam.

Hij was daarover bij vlagen fel en geagiteerd. Over Boris van der Ham (D66): „Ik vraag me af of hij wel weet waar hij over praat.” Tegen SP’er Ronald van Raak: „Ik heb heel grote moeite met de manier waarop u dit debat voert.” Tegen PVV’er Hero Brinkman: „Ik vind dit een heel bedenkelijke manier van discussiëren.”

De afgelopen weken was er kritiek op de Oranjes, op belastingconstructies die via Paleis Noordeinde liepen en vooral op de vakantiewoning die prins Willem-Alexander en prinses Máxima laten bouwen op het Mozambikaanse schiereiland Machangulo. Hun villa is onderdeel van een groter resort. Het prinselijk paar onderneemt: de kroonprins en zijn vrouw verwerven via een stichting een belang in een projectontwikkelaar, een investering die winst kan opleveren. De lokale bevolking moet ook van het project profiteren, door werkgelegenheid en de aanleg van een school en een ziekenhuis. Maar de Kamer vreest imagoschade voor de prins door deze mengvorm van ondernemen, toerisme en ontwikkelingshulp. RTL Nieuws suggereerde vorige week dat er sprake zou zijn van ‘landjepik’ door de projectontwikkelaar.

Balkenende had gisteren bij de behandeling van de begroting van de Koning en van het ministerie van Algemene Zaken de schone taak om het Koninklijk Huis te verdedigen. De Koning is immers onschendbaar, de minister is verantwoordelijk. De premier liet zich niet verleiden tot een meer fundamenteel debat over een ceremonieel koningschap. Partijen als SP, PVV en D66 pleitten daar al langer voor.

Vervolg Oranje: pagina 2

Prins wil niet uit villaproject stappen

Vervolg Oranje van pagina 1

De koningin is nu betrokken bij de formatie van kabinetten, spreekt wekelijks met de premier en is voorzitter van de Raad van State.

Balkenende verzette zich tegen het beeld van een premier die de regie niet heeft als het om het Koninklijk Huis gaat. Een premier die „te laat, te laat en te laat” (Van der Ham, D66) in actie komt. Regie vindt plaats achter de schermen, zei Balkenende. Ook bij de vakantievilla in Mozambique. De prins had hem „tijdig” geïnformeerd over het project en alle beslissingen waren „in goed overleg” genomen.

De premier was zich er vanaf het begin bewust van geweest „dat het om een kwetsbaar project ging, waar vragen bij te stellen zijn”. Hij zei dat je nooit weet wie zich later inkoopt in zo’n project, doelend op dubieuze investeerders. Daarom, zei hij, was besloten de belangen van de prins in een stichting onder te brengen. Hij had verder onderzoek laten doen naar de beveiliging, de kosten daarvan (volgens de minister van Justitie zijn die „verantwoord”), de juridische structuur van het project, en de vraag of (gezondheids)zorg voor het gezin beschikbaar is.

Formeel kunnen de prins en de prinses nog uit het project stappen, zei de premier. Maar dat willen ze niet, bleek uit een verklaring die hij namens hen voorlas. Daarin zeiden zij te beseffen dat het „ongelukkig” is dat na hun besluit tot de bouw van een vakantievilla een economische crisis is ontstaan. En de prins en de prinses zouden ook begrijpen dat het project vragen kan oproepen. Maar ze geloven er nog steeds in, zei Balkenende. En ook hijzelf vindt de risico’s aanvaardbaar.

Door een stichting tussen het prinselijk paar en het project te plaatsen is er „afstand” gecreëerd, net als ministers dat soms doen voor hun zakelijke belangen. Daardoor valt het project niet meer binnen de ministeriële verantwoordelijkheid, zegt Balkenende. Wie is dan wel verantwoordelijk? Het niet nader genoemde stichtingsbestuur. „Dat handelt in volstrekt autonomie. Ik ga niet de verantwoordelijkheid van de stichting overnemen, u kunt mij vragen stellen”, trachtte de premier uit te leggen.

De Kamer leek niet overtuigd. Ronald van Raak (SP): „Straks gaat de winst, zo heb ik begrepen, naar de kroonprins, maar de problemen naar de stichting.” Van Raak denkt niet dat de oprichting van de stichting politieke problemen voor de premier in de toekomst zal voorkomen. „Als er straks fraude is, integriteitsproblemen of problemen met het vastgoedproject, kan de minister-president toch niet zeggen dat hij er niets mee te maken heeft omdat de stichting de verantwoordelijkheid draagt?”

Liesbeth Spies van het CDA, gekleed in een oranje jasje, concludeerde dat de premier geen verantwoordelijkheid draagt voor besluiten die de stichting neemt, maar dat hij daarop wel kan worden aangesproken in de Kamer. Zij wilde ook weten waar de premier nu wel en niet over geïnformeerd zal worden. Krijgt hij het te horen als de doelen van het project onder druk komen te staan? Balkenende: „Dat veronderstel ik wel.”

Reportage vakantiewoning Mozambique op nrc.nl/binnenland