Ontslagen om een broodje bal

In Duitsland zijn de verhoudingen tussen werknemers en hun baas een stuk strikter dan in Nederland. Zo strikt dat soms zelfs Duitsers het te gek wordt.

Magdalene H., een 59-jarige Duitse secretaresse, zal zich haar appetijt in een ‘broodje bal’ nog lang heugen. Ze is op staande voet ontslagen wegens diefstal. Haar zonde bestaat eruit dat ze betrekkelijk argeloos van de resten snoepte van een maaltijd voor haar chef en z’n gasten. Het geeft een zeldzame inkijk in de strikte en soms grimmige arbeidsverhoudingen in Duitsland.

Magdalene werkt al 34 jaar bij een bouworganisatie in Dortmund. Wanneer haar baas vergadert, smeert zij de broodjes en dient op. Een keer, toen het overgeblevene terugkwam, kreeg ze trek. Twee broodhelften en een bal gehakt maakte ze soldaat. Een collega zag dat er eten ontbrak en waarschuwde de chef. Die eiste opheldering van zijn secretaresse. Waarop Magdalene toegaf van de restanten te hebben gegeten.

Ze werd ontslagen en probeert zich nu juridisch te verweren. Haar zaak begint pas in januari, maar deze week verschenen de partijen al voor de rechter. Die deed een vergeefse bemiddelingspoging. Het gaat hier niet om „klassieke diefstal”. Kan het ontslag niet in een berisping worden omgezet, luidt de vraag.

De werkgever volhardt in zijn standpunt: we moeten onze werknemers kunnen vertrouwen.

Bild meet de zaak breed uit. De advocaat van Magdalene, Wolfgang Pinkepank, zegt tegen de krant: „Mijn cliënte dacht dat ze niets verkeerds deed. Broodjes die na vergaderingen overblijven, mogen door werknemers worden opgegeten. Als ze was berispt, zou ze het nooit meer hebben gedaan.”

De kwestie roept herinneringen op aan een eerder geruchtmakend ontslag. Een kassajuffrouw van supermarktketen Kaiser’s in Berlijn werd vorig jaar op staande voet ontslagen omdat ze statiegeldcoupons ter waarde van 1,30 euro, door klanten waarschijnlijk in de winkel achtergelaten, verzilverd had. Ze werkte er al vijftien jaar.

Beide gevallen geven een zeldzame inkijk in de strikt hiërarchische en uiterst formele arbeidsverhoudingen. Anders dan in Nederland, waar de informaliteit op de werkvloer groot is en zulke kwesties doorgaans in overleg worden afgehandeld, zijn in Duitsland de regels heilig. Werknemers dienen zich daaraan te houden.

Wie een pen of een pak papier van z’n werk meeneemt, is in overtreding en kan op staande voet worden ontslagen. Collega’s hebben de wettelijke plicht zulke vergrijpen bij de chef te rapporteren, anders zijn ze medeschuldig. In Duitse organisaties wordt dan ook meer geklikt dan in Nederlandse – hetgeen het onderlinge wantrouwen vergroot.

Werknemers met straf en zelfs met aangifte bedreigen, is niet ongewoon in Duitsland. In bepaalde branches, zoals de zorg, is het aan de orde van de dag. Het past bij de Duitse neiging tot exactheid, en bij de waarde die het land hecht aan „discipline, respect en duidelijke verschillen in rang”, schrijft Ute Schürings in een boekje waarin ze de Duitse bedrijfscultuur vergelijkt met de Nederlandse (Beruflich in den Niederlanden, uitg. Vandenhoeck & Ruprecht).

Discipline en hiërarchie zijn onlosmakelijk met de geschiedenis van Duitsland verbonden. Ze drukken nog steeds een stempel op de maatschappij. In het dagelijks leven vallen ze minder op, maar in de werkverhouding zijn deze typisch Duitse waarden nog alomtegenwoordig.

Buitenstaanders kijken soms raar op van wat zij ervaren als grimmigheid in Duitse organisaties. Duitsers zelf zijn eraan gewend, hoewel gevallen als met Magdalene en de kassière bij Kaiser’s ook dit land schokken. Ontslagen worden om een broodje of anderhalve euro aan statiegeldbonnen, gaat menig Duitser te ver.

Politicus Peter Conradi en literatuurwetenschapper Jürgen Link voerden voor de kassajuf vorig jaar een solidariteitsactie, die groot opzien baarde. In een open brief aan de directie van Kaiser’s supermarkten dreigden ze met een boycot. Ze riepen het management op „eindelijk verstandig” te worden. „Schlecker en Lidl mogen niet uw voorbeeld zijn.” Deze twee grote winkelketens – drogisterijen respectievelijk supermarkten – raakten eerder in opspraak wegens vermeende uitbuiting en het bespioneren van hun personeel.

Het lijkt erop dat in beide zaken de bedrijven onverzoenlijk blijven. De baas van Bauverband Westfalen, Magdalenes werkgever Herman Schulte-Hiltrop, geeft voorlopig geen krimp. De zaak met het broodje bal komt wat hem betreft gewoon voor de rechter. „Voor de buitenwereld is het misschien een bagatel. Voor ons niet”.

In het geval van de ontslagen kassière kreeg supermarktketen Kaiser’s in eerste instantie van de rechter gelijk. De 50-jarige vrouw mocht om 1,30 euro aan onterecht geïnde statiegeldbonnen worden ontslagen. De kwestie is nu voorgelegd aan de hoogste arbeidsrechter in Duitsland – maar die maakt geen haast met een oordeel.