Müller verrast en verdeelt Duitsers

De Duitse literaire wereld is niet alleen enthousiast over het proza van Herta Müller, die gisteren de Nobelprijs voor de literatuur won. Niet representatief en obscuur, is de veelgehoorde kritiek.

Joost van der Vaart

Herta Müller is er nog diep van onder de indruk dat ze de Nobelprijs voor de literatuur heeft gewonnen. „Ik ben het niet, het zijn mijn boeken”, zegt de Duits-Roemeense schrijfster op een drukbezochte persconferentie in hartje Berlijn.

Een elegante, in zwart geklede vrouw met een kort kapsel probeert honderden journalisten te woord te staan in een ruimte die haast uit z’n voegen barst. „Ik kan er nog nauwelijks over praten en heb tijd nodig om het een plaats te geven”, zegt Müller een beetje zenuwachtig. Ze vindt zichzelf als Nobelprijswinnares „niet beter of slechter dan voorheen”: „Die prijs is OK, het is mooi – maar het zal aan mij niets veranderen. Ik blijf wie ik ben.”

Een woordvoerster van Carl Hanser Verlag, Müllers uitgeverij in Duitsland, vertelt dat de schrijfster gisteren aan de telefoon heeft „gelachen en gehuild” toen haar het nieuws werd medegedeeld. „Ze was verrast en sprakeloos”. Verrast zijn ook de Duitse media. Het nieuws ontketent een schokgolf in Berlijn. „Een sensatie”, roept een redacteur van een grote Duitse krant op de persconferentie van Müller.

De Duitse schrijver Günter Grass, die in 1999 de Nobelprijs voor de literatuur kreeg, reageerde met grote tevredenheid op de onderscheiding. „Müller is een uitstekende romanschrijfster”, aldus Grass. Zijn persoonlijke favoriet voor dit jaar was echter iemand anders: de Israëlische auteur Amos Oz.

De grote boekhandels in Berlijn lijken niet goed voorbereid op een mogelijk aantrekkende verkoop van Herta Müllers boeken. Haar twee maanden geleden verschenen roman Atemschaukel was gistermiddag bij enkele winkels van de boekwinkelketen Hugendubel net uitverkocht of in bestelling. In een andere boekwinkel stond welgeteld één exemplaar van Atemschaukel, met naast zich in het schap Harry Mulisch’ Die Entdeckung des Himmels. Een verkoopster verontschuldigde zich voor de afwezigheid van Müllers oeuvre. „We verwachten dat er snel nieuwe aanvoer is.”

De nestor van de Duitse literatuurkritiek, Marcel Reich-Ranicki, weigerde commentaar te geven op de toekenning van de prijs aan Müller. „Ik wil niet over haar praten”, zei de gezaghebbende criticus gisteren tegen Die Welt online. Ook hij had een andere favoriet: de Amerikaanse schrijver Philip Roth. Reich-Ranicki heeft in zijn destijds veelbekeken literaire tv-programma Das Literarische Quartett Müllers werk een keer afgekraakt.

Herta Müller is bij het grote lezerspubliek in Duitsland niet zeer bekend. Ze speelt een minder opvallende rol in het publieke debat in de Bondsrepubliek dan schrijvers als Günter Grass of Martin Walser. Ze heeft een trouwe schare bewonderaars. Het eerder genoemde Atemschaukel – over de verschrikkingen in communistische werkkampen – is hier over het algemeen lovend ontvangen. Müller staat met dit werk op de shortlist van zes Duitstalige auteurs die meedingen naar de Deutsche Buchpreis.

De Frankfurter Allgemeine Zeitung noemde Atemschaukel „een meesterwerk”; de Berlijnse Tagesspiegel repte van „een grote, indrukwekkende roman”. Critica Iris Radisch van Die Zeit vond het daarentegen een kitschboek. Maar dat oordeel werd vanuit het eigen weekblad snel en met grote stelligheid tegengesproken door collega Michael Naumann.

Duitse critici en germanisten vellen een gemengd oordeel over Müller. „Ze schrijft knap, maar tamelijk ontoegankelijk proza en maakt gebruik van ondoorgrondelijke en soms gekunstelde metaforen,” zegt een germanist. Ze is volgens hem „niet gezichtsbepalend” voor de Duitse literatuur en schrijft voor een relatief „klein publiek”. Anderen prijzen daarentegen de grote thema’s in haar werk: de communistische dictatuur in Roemenië, de werkkampen en de vervreemding die emigranten kan overvallen als ze hun vaderland verlaten en elders moeten aarden.

Herta Müller ging in 1987 vanuit haar geboortestreek Banat – Duitstalig Roemenië – in ballingschap. Ze emigreerde naar de Bondsrepubliek. Ze woont in Berlijn in de wijk Friedenau, waar ook schrijvers als Erich Kästner, Uwe Johnson en Günter Grass hebben gewoond. Müller was enkele jaren geleden gasthoogleraar aan de Freie Universität van Berlijn. De burgemeester van de stad, Klaus Wowereit, reageerde enthousiast. Hij zei trots te zijn op dit „unieke succes” van een prominente inwoonster. In 2005 ontving Müller de Berlijnse literatuurprijs. Het Berlijnse dagblad B.Z. kopt vandaag: „Berlijns nieuwe Herta-ster”, met een knipoog naar de hoofdstedelijke voetbalclub Hertha, die momenteel onderaan de Duitse eredivisie staat.

Müller is de tiende Duitser die de Nobelprijs voor de literatuur heeft gewonnen. Haar voorgangers zijn Theodor Mommsen (1902), Rudolf Eucken (1908), Paul Heyse (1910), Gerhart Hauptmann (1912), Thomas Mann (1929), Hermann Hesse (1946), Nelly Sachs (1966), Heinrich Böll (1972) en Günter Grass (1999).