'Grijp in, en zie niet om'

In zijn nieuwe boek pleit de Britse ontwikkelingseconoom Paul Collier ervoor veel vaker in te grijpen in Afrika. ‘Na Irak weten we hoe het níet moet.’

‘We gaan het níét over hulp hebben. „Het debat over ontwikkelingshulp is nu zo simplistisch”, zegt econoom Paul Collier, en hij kijkt er gewoonweg vies bij. „Het is ‘stop de hulp, want het helpt niet’, versus ‘geef meer, want hun armoede is onze schuld’. Terwijl hulp eigenlijk niet zoveel ter zake doet.”

In Paul Colliers succesvolle boek The Bottom Billion, twee jaar geleden verschenen en nu vertaald als Eén miljard achterblijvers, is hulp maar één van vier middelen om iets te doen aan het lot van het ‘miljard achterblijvers’ – bewoners van landen die er maar niet in slagen aan te haken bij de wereldeconomie. De andere drie zijn handel, internationale handvesten en militaire interventie. In The Bottom Billion liet Collier zien hoe de opening van markten soms gunstig is en soms ook weer niet, hoe hulp tegelijk kan helpen en tegenwerken en hoe de vondst van bodemschatten arme landen doorgaans de put in helpt. Hij toonde kortom aan hoe complex de problemen zijn waar vooral Afrikaanse landen mee kampen, hoe weinig toereikend sommige oplossingen zijn en – hoopvoller – hoe onderbenut andere. Een paar maanden terug verscheen zijn tweede boek, Wars, Guns & Votes, Democracy in Dangerous Places, over democratisering en geweld. Een derde, Plundering the Planet, over hoe Afrika meer profijt kan halen uit zijn grondstoffenrijkdom, staat voor het voorjaar op stapel.

Paul Collier komt net uit Istanbul, van de jaarvergadering van IMF en Wereldbank. Lange tijd was hij hoofd van de onderzoeksafdeling voor ontwikkeling van de Wereldbank. Hij adviseerde Tony Blair over Afrika, en werkte met Afrikaanse regeringen aan hervorming. ‘Mijn werk heeft aanzienlijke politieke invloed,’ schrijft hij ijdel op zijn website.

Waarom wil een invloedrijk wetenschapper ook nog boeken voor een algemeen publiek schrijven?

„Om het niveau van het debat over het armoedevraagstuk omhoog te krijgen. En om iets te doen tegen het populistische element daarin. Mijn God, we moeten het toch beter kunnen! Zowel links als rechts wordt zoveel onzin beweerd! Neem in dit land Wilders. Die is tegen immigratie, maar wil tegelijkertijd alle ontwikkelingshulp stopzetten. Onverenigbaar, en dom bovendien. Als immigratie je belangrijkste probleem is, moet je niet op een hek gaan vertrouwen. Je moet zorgen dat mensen zich niet langer verplaatsen – door ze economische mogelijkheden te geven.

„Of neem de discussie bij links, over voedselkilometers. Bezorgde, lieve mensen allemaal, die willen dat eten niet langer van ver wordt aangevoerd, vanwege de CO2-uitstoot daarvan. Zo’n discussie verhindert dat we fatsoenlijke banen kunnen scheppen in Afrikaanse landen die geen enkele andere mogelijkheid hebben dan tuinbouw. Onze onwetendheid berokkent schade. Vandaar die boeken.”

Over een paar maanden verschijnt een rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) over de toekomst van Nederlandse ontwikkelingshulp. Terwijl hulporganisaties en het debating-circuit zich opmaken voor een robbertje knokken hierover, ligt Collier onder vuur wegens iets anders. In Wars, Guns & Votes pleit hij voor vergaande internationale bemoeienis met en inmenging in landen waar democratisering niet slaagt en waar geweld aan de orde van de dag is. Hij ontwerpt daarvoor allerlei instrumenten – van internationale regels tot het dreigen met regime change na coups.

Handige zet, zo met Afghanistan en Irak in gedachten.

„Dat is nu juist een van mijn punten. Het Westen is verlamd geraakt na de Amerikaanse inmenging in Somalië, in 1993. We grepen vervolgens niet in in Rwanda, met een verschrikkelijke genocide tot gevolg. Daarna grepen we wel weer in in Irak, maar ondoordacht. Het is tijd om meer sophisticated te werk te gaan, om onze instrumenten te verfijnen.”

Wars, Guns & Votes werd vooral geschreven in reactie op de Afrikaanse democratiseringsgolf van de jaren negentig. Het einde van de Koude Oorlog beroofde veel Afrikaanse tirannen van hun steun, de val van het Oostblok maakte dat het Westen sterk in vrije verkiezingen begon te geloven. Maar verkiezingen stimuleren alleen is zo’n grof, niet toereikend instrument, betoogt Collier. „Het kan zelfs averechts werken. Afrikaanse landen, die met één streek van een Europese pen op de kaart zijn gezet, hebben vaak een te kleine economie om een staatsapparaat te kunnen betalen, een te verdeelde bevolking om zich een natie te kunnen voelen. De machthebbers wacht een grote pot geld in de vorm van grondstoffen en er zijn geen instituties – rechtspraak, een vrije pers – die de macht kunnen controleren. Organiseer in zo’n land verkiezingen en je vraagt om problemen.

„Om een democratie levensvatbaar te maken moet er een garantie van veiligheid zijn, en een vorm van controle op de macht. Die dingen zijn in Afrikaanse landen niet aanwezig. En dus moeten wij een internationaal proces beginnen om die in te voeren.”

U doet alsof u machtscontrole en de traditie van verantwoording afleggen kunt invoeren als een vaccin.

„We hebben geen tijd om te wachten totdat het vanzelf gaat. Binnen drie, vier decennia hebben de opkomende economieën als China en India zo’n enorme voorsprong dat het miljard achterblijvers die nooit meer kan inhalen. Dat is Wilders’ nachtmerrie. Hoe desperater het in Afrika wordt, hoe meer ze zullen proberen naar Europa te komen. We moeten iets doen. Ingrijpen is niet het enige instrument, er zijn veel meer manieren. De mogelijkheid van internationale handvesten hebben we nog lang niet uitgebuit. Nu helpen die handvesten soms alleen onbedoeld. Toen de VS, in de nasleep van 9/11, terroristisch geld opspoorde, werd Nigeria op een zwarte lijst gezet. President Obasanjo heeft er veel aan laten doen van die lijst af te komen, en dat heeft de corruptie in dat land een tijd flink teruggedrongen. In ieder land zijn fatsoenlijke mensen die strijden voor verandering. Hen moeten we het makkelijker maken.”

U benadrukt dat Afrika niet anders is dan andere continenten. Volgens veel Afrika-kenners is dat wel zo, en wordt Afrika gehinderd door patronage, conservatisme, en etnische diversiteit.

„Ik denk niet dat Afrika anders is. Ja, het heeft meer door land omsloten, kleine economieën die moeilijk levensvatbaar zijn. Maar de risico’s zijn hetzelfde als overal. De vloek van grondstoffen, gebrek aan instituties – veel van de problemen in Rusland lijken op die van Afrika. Patronage is niet typisch Afrikaans. In de 18de eeuw was Engeland door en door corrupt.”

Is de vergaande bemoeienis met Afrika die u voorstelt niet paternalistisch?

„Ik leg niets op. Wel heb ik in Istanbul gepraat over het Natural Resources Charter dat ik mede heb opgesteld en dat regeringen een houvast geeft bij het omgaan met hun grondstoffenrijkdom. Voorzitter van het Charter is Ernesto Zedillo, de voormalige president van Mexico, die zegt: olie heeft mijn land vernield, ik wil dat voor andere landen voorkomen. Er doen voormalige ministers van Rusland en Nigeria mee. Dertig landen hebben ingetekend op de voorloper ervan, die deel uitmaakt van de anticorruptie-strategie van de Wereldbank. Ownership is geen probleem. Hervormers zijn doorgaans blij met handvesten. Schurken niet.”

Hoe zal dat met de door u bepleite invasies-na-coups gaan?

„Min of meer hetzelfde. Ook daar geldt: we hebben duidelijke grondregels nodig, zodat we niet meer elke keer opnieuw het wiel hoeven uit te vinden. Zodat we een situatie als die in Somalië, dat door de dood van 18 Amerikaanse soldaten nu al 15 jaar zonder regering zit, niet meer laten bestaan.”

Wat zou er in uw ideale wereld met Somalië gebeuren?

„In Somalië zou zo snel mogelijk een invasie moeten komen door een alliantie van de NAVO en troepen van de Afrikaanse Unie. Of de AU zou troepen moeten sturen, maar financieel en logistiek ondersteund door de VN en de EU. De troepen van de Afrikaanse Unie in Darfur vroegen de wereld 18 helikopters om hun werk daar te kunnen doen. Welk land was het enige dat helikopters stuurde?

Nou?

„Ethiopië.”

U geeft ook regels voor het terugdraaien van staatsgrepen.

„Ja. Sinds ik dat opschreef zijn er weer vier succesvolle coups geweest, waarvan twee in democratische landen: Madagascar en Mauretanië. Is het haalbaar daar met een Rapid Reaction Force in te gaan? Ik denk dat we dat zouden moeten doen. We zouden er ook mee moeten dreigen. Mijn voorstel is: na eerlijke verkiezingen de garantie stellen de regering tegen een staatsgreep te beschermen. Zo verbinden we goed gedrag aan verkiezingen.

„Natuurlijk, ingrijpen zal niet overal haalbaar zijn. Soms zal het te eng en te complex zijn, zoals in Zimbabwe. Maar dat je niet alle zieke kinderen kunt genezen, betekent niet dat je ze allemaal aan hun lot over moet laten.”

Hoe zit het met de soevereiniteit van Afrikaanse landen?

„Het is geen verlies van Afrikaanse soevereiniteit – alleen van die van hun corrupte presidenten. De conclusie dat militair ingrijpen per definitie westers eigenbelang dient, is onzin.”

Maar is uw vooronderstelling van politiek neutraal ingrijpen geen gevaarlijke illusie?

„Nee, want we doen het toch al? We sturen toch al VN-veiligheidstroepen en verkiezingswaarnemers? We verbinden er alleen geen consequenties aan. Wat ik bepleit, is een versterking en verfijning van bestaande instrumenten. En hoe legitiem is de huidige praktijk, namelijk géén troepen sturen als er in Afrika openlijk verkiezingen worden gestolen, terwijl de wereld democratie de hoogste waarde acht?”

Is democratisering in Afrika niet gedoemd zolang elites in chaos meer verdienen aan diamanten, goud en coltan?

„Ik heb twee grote vijanden, en die heten naïviteit en negativiteit. De veronderstelling dat niks helpt. We kunnen er wat aan doen, als we maar willen. Maar ik geef toe dat ik me zorgen maak over de opkomst van de georganiseerde misdaad in Afrika. Colombiaanse drugsbaronnen zitten in Guinee-Bissau. Toch: om iets te doen aan georganiseerde misdaad heb je instituties nodig, rechtspraak, politie, en daarvoor heb je een functionerende staat nodig. We moeten alleen wel beginnen.”

Hoe werkt de recessie in op het miljard achterblijvers?

„Op de korte termijn: de export is ingestort, investeringen zijn opgedroogd, ondernemers krijgen geen leningen meer, en hulp wordt teruggeschroefd. Op de lange termijn is het ergste dat de zin in risico verdwijnt. Er is een vlucht naar veilige investeringen aan de gang en Afrika wordt als risicovol gezien.”

Waarop is uw hoop voor Afrika gevestigd?

„Afrika’s grootste kans is: meer inkomsten halen uit zijn natuurlijke hulpbronnen. Daar houdt het nu zo weinig aan over. Als ze dat beter zouden kunnen aanpakken, zou er veel gewonnen zijn. In Ghana is olie ontdekt. De regering heeft de toekomstige opbrengsten al vier keer uitgegeven, Ghana is er nu slechter aan toe. Chinezen kopen ongehinderd landbouwgrond op in Afrika. Helemaal fout, dat land zou volgens de regels geveild moeten worden. De contouren van een nieuw gevecht om Afrika’s rijkdommen doemen op. Alleen met goed bestuur kan dat worden ingedamd. Daarnaast zou ik inzetten op uitbreiding van de Afrikaanse economie met lichte industrie. De Chinese lonen zullen stijgen, Chinezen zullen hun productie verhuizen naar Afrika. Dat zou geweldig zijn voor het miljard straatarmen.”

Bij het afscheid kijkt hij peinzend voor zich uit. „Ziet u,” zegt hij dan opeens, „Ik ben de zoon van een slager uit Sheffield. Ik heb een totaal andere kijk op Afrika dan de doorsnee romantische weldoener. Ik herinner mij altijd hoe mijn ouders allebei op twaalfjarige leeftijd van school moesten om te werken, omdat er voor hen geen enkele keus was. Dat heeft mijn blik op Afrika voorgoed bepaald.”

Een Miljard Achterblijvers. Vert. Conny Sykora. Spectrum, 255 blz € 19,95. Wars, Guns&Votes. The Bodley Head, 265 blz, € 25,-. Vertaling: in 2010 bij Spectrum.Wilt u reageren? Schrijf naar boeken@nrc.nl Lees op nrcboeken.nl ook het interview met Colliers leerlinge Dambisa Moyo.