Glamourdame met omstreden verhaal

De Zambiaanse econome Dambisa Moyo trekt volle zalen, ook in Nederland. Critici noemen haar een mediahype. Maar ze is wel een Afrikaanse stem, tussen alle witte mannen.

Opnieuw een stampvolle zaal vanmorgen voor Dambisa Moyo. Net als afgelopen woensdag in Amsterdam zette de Zambiaanse econome in Leiden in een paar korte, krachtige zinnen haar boodschap uiteen. „Schaf alle overheidssteun aan Afrikaanse regeringen zo snel mogelijk af”, zei Moyo in een lezing bij de Veerstichting, een organisatie van Leidse studenten. „Duizend miljard dollar heeft niet geholpen, hulp heeft Afrika juist corrupt en inert gemaakt.”

Met het boek waarin ze haar harde boodschap verkondigt, Dead aid, kwam Dambisa Moyo begin dit jaar direct op de bestsellerlijst van The New York Times. Het Amerikaanse weekblad Time riep Moyo (40) uit tot een van de honderd meest invloedrijke personen op aarde, Afrikaanse leiders vragen haar om advies. Overal waar ze komt, loopt het storm. Ook in Nederland dus, waar de vertaalde versie van haar boek (Doodlopende hulp) net is verschenen.

Maar waarom? De kritiek dat ontwikkelingshulp niet werkt en eerder averechts uitpakt is bijna net zo oud als de hulp zelf. En deskundigen hebben Moyo’s boek stevig afgekraakt vanwege gegoochel met statistieken, eenzijdige interpretaties en onhaalbare alternatieven voor ontwikkelingshulp.

Ton Dietz, wetenschappelijk directeur van het instituut voor ontwikkelingsvraagstukken aan de Universiteit van Amsterdam, heeft wel een verklaring. „Moyo is een leuk uitziende dame, ze is glamoureus en goedgebekt. Dat werkt in een entertainmentmaatschappij.” Dietz noemt de enorme aandacht voor Moyo illustratief voor een wereld waarin het steeds minder om de inhoud gaat, en meer om de verpakking. „Het is net als wanneer Jan Smit opdraaft, dan trek je opeens wel publiek.”

Ook Farah Karimi, directeur van ontwikkelingsorganisatie Oxfam Novib, noemt Dead aid een „mediahype”. Karimi luisterde woensdagavond naar Moyo in het Amsterdamse Felix Meritis. Het debatcentrum moest een extra zaal openstellen om de honderden belangstellenden kwijt te kunnen. Karimi noemt het goed dat Moyo de discussie over de effectiviteit van hulp een impuls geeft. Maar de „kortzichtige” oplossingen die Moyo aandraagt, vindt ze „inherent aan de tijd waarin we leven”.

Karimi ziet een overeenkomst tussen de maatschappelijke betekenis van Moyo en van Ayaan Hirsi Ali: „Wat heeft Hirsi Ali nou bereikt met haar harde kritiek op de islam? Ze heeft weinig oplossingen aangedragen voor het integratiedebat, ze heeft gepolariseerd en mensen tegen elkaar opgezet. Wie heeft het nu nog over haar?”

Dietz vreest dat „de door de media gecreëerde perceptie” van Moyo als een expert het draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking ondermijnt. Terwijl, zo zegt hij, juist nu er inhoudelijke keuzes moeten worden gemaakt, de nuance aandacht verdient. Binnenkort publiceert de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) een evaluatie van 60 jaar ontwikkelingssamenwerking. Politici en hulporganisaties maken zich op voor een debat over de fundamenten van het beleid. Minister Bert Koenders (PvdA) tracht het initiatief te herwinnen op alle critici door zelf te „snijden in de hulpindustrie”. Minder geld voor minder organisaties. Koenders’ budget, dat gekoppeld is aan het BNP, staat ook onder druk door de recessie. De VVD pleit in de Tweede Kamer voor halvering van het budget. De PVV wil zelfs van alle ontwikkelingshulp af.

Jan Willem Gunning, hoogleraar Ontwikkelingseconomie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, was promotor van Moyo in Oxford. Gunning noemt Dead aid ook „een hype”, en „een heel naïef verhaal”. Tegelijkertijd is hij minder bang voor negatieve invloeden van het boek. Gunning: „Het is goed dat Moyo’s Afrikaanse stem gehoord wordt, tot nu toe werd het debat gevoerd door witte mannen zoals ik.” Gunning denkt dat lezers Dead aid op waarde weten te schatten: „Mijn studenten bladeren het door om op de hoogte te blijven. Ze stellen hun mening er heus niet fundamenteel door bij.”

Dietz gaat het ook om de ontevreden kiezers die Dead aid niet lezen en geen debat bezoeken, maar alleen de soundbites oppikken via internet. Hij vergelijkt Moyo met Geert Wilders: „Dezelfde professionaliteit, dezelfde vergaande versimpeling van de boodschap, geen serieuze alternatieven aanbieden.” Gunning gaat dat te ver. „Moyo ontwijkt het debat niet.”

Het onderwerp van alle controverse zucht eens diep wanneer haar de kritiek wordt voorgelegd, en reageert dan zoals ze in al haar optredens doet: gedreven, stellig, zelfverzekerd. „Ik blijf bij alles wat ik heb geschreven”, zegt Dambisa Moyo. „Westerse landen hebben hun kans gehad in Afrika. Het is tijd voor andere oplossingen.”