Wie de hele wereld over reist wordt misschien té mondain

Na een aanslag op hun leven in april steeg de populariteit van de Oranjes skyhigh.

Nu vinden politici dat ze salaris moeten inleveren en belasting moeten afdragen.

Prinses Máxima zit in New York geregeld aan tafel met Ban Ki-Moon, de secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Ze is zijn adviseur, maar hij is niet haar baas. Haar baas is Ed Anker, Kamerlid namens de ChristenUnie. En Anja Timmer, Kamerlid voor de PvdA. En alle andere parlementariërs die in de Tweede Kamer namens hun partij het woord voeren over het Koninklijk Huis.

De verhoudingen dreigen een beetje scheef te groeien, zegt Daniela Hooghiemstra, journalist, historica en auteur van twee boeken over het hof. „Willem-Alexander en Máxima zijn deel geworden van een internationale elite, een global community die voortdurend de hele wereld over reist. Hun werk is eervol, de Belgische prins Philip wordt níét gevraagd als VN-adviseur, maar ze dreigen Nederland daardoor wel een beetje te ontgroeien.” Het verklaart volgens Hooghiemstra een deel van „de agressie” van de laatste weken tegen de Oranjes. Ze zijn te mondain geworden.

Vandaag debatteert de Tweede Kamer over de financiën van het Koninklijk Huis tijdens de begrotingsbehandeling van het Ministerie van Algemene Zaken. Oppositie en coalitiepartijen waren de afgelopen weken opvallend kritisch over de koninklijke familie. Over het vakantiehuis dat Willem-Alexander laat bouwen in Mozambique. Over de belastingconstructies van prinses Christina die via paleis Noordeinde lopen (legaal maar omstreden). Over de vraag of het hof, net als iedereen, financieel zou moeten lijden onder de crisis.

Na de aanslag in Apeldoorn, op Koninginnedag, steeg de populariteit van de Oranjes nog tot recordhoogte, zeker nadat een zichtbaar aangeslagen koningin op televisie een emotionele verklaring had afgelegd. Hoe kon de stemming zo snel omslaan?

Historicus Lambert Giebels (74), auteur van De Greet Hofmans-affaire, denkt dat de nieuwe critici van de Oranjes een geheime agenda hebben. „Jan Peter Balkenende is het doelwit.” De premier gaf toe dat hij tijdens de Algemene Beschouwingen ‘niet in vorm’ was. „Men proeft bloed. Men voelt dat hij zwak staat tegenover het Koningshuis. Zijn relatie met Beatrix is slecht.”

Dat komt door de Mabel-affaire in 2003, zegt Giebels. „Balkenende heeft Mabel en Friso toen niet verdedigd. Ik denk dat het hele Koningshuis over hem heen is gevallen.” Balkenende was nog maar net premier en wilde, zegt Giebels, kordaat optreden. „Het is hem slecht bekomen.” Nu hebben we een „timide premier” en een Koningshuis dat een „slecht pr-beleid” voert.

Tot voor kort was het ondenkbaar dat bijna de hele oppositie én de PvdA zich zouden aansluiten bij Geert Wilders, in verontwaardiging over de stijgende toelagen van het Koninklijk Huis. Fractievoorzitter Mariëtte Hamer van coalitiepartij PvdA zei flink: „Als wij zeggen dat wij van iedereen wat vragen, lijkt het mij logisch dat wij dat ook van het Koninklijk Huis doen.” Dat de PvdA dit in het debat vandaag volhoudt, lijkt onwaarschijnlijk. Maar Hamers opmerkingen zijn veelzeggend: de financiën van de Oranjes zijn niet langer taboe.

Het Spaanse hof nam deze zomer zelf het initiatief, door de minister van Financiën voor te stellen hun toelagen te bevriezen. Koningin Juliana ruilde na de oliecrisis in 1973 haar bezineslurpende Cadillac in voor een zuiniger Ford Granada. Wat doet Willem-Alexander? Hij komt in het nieuws met de aanschaf van een ranch in Argentinië, de bouw van een vakantievilla in Mozambique en een zomerse skivakantie in Argentinië. Giebels: „Hij had zelf moeten voorstellen om zijn toelage te verlagen.”

Daniela Hooghiemstra vindt dat de prins „Oostindisch doof” lijkt voor het huidige politieke klimaat in Nederland. Dat is naar binnen gericht, niet naar buiten. Maar een gebaar maken, bijvoorbeeld financieel, is risicovol. Het zal nieuwe discussie uitlokken.

Hooghiemstra en Giebels verwachten beiden dat het de komende jaren voor Balkenende steeds ingewikkelder zal worden de ministeriële verantwoordelijkheid te dragen voor alles wat de prins en de prinses doen en ondernemen – bij de VN in New York, bij het IOC in Lausanne, als eco-investeerder en toerist in Mozambique en als investeerder in een ranch in Argentinië. En dat is al te zien bij de kwestie rond de Mozambikaanse vakantievilla die Willem-Alexander en Máxima laten bouwen. In een reportage van RTL beschuldigden locals de betrokken projectontwikkelaar ervan zich te veel land toe te eigenen.

De premier concludeerde dat het de voorkeur verdiende „afstand te creëren” tussen de prins en zijn zakelijke belangen in het vastgoedproject. Die zakelijke belangen zijn ondergebracht in een stichting en – zo redeneert de premier – daarom geldt de ministeriële verantwoordelijkheid er niet langer voor. „Maar”, zegt Ed Anker van de ChristenUnie, „de premier blijft verantwoordelijk voor de reputatie van de prins en de prinses.” Als het project in opspraak komt, komen zij in opspraak.

Het is mogelijk dat de kritiek vanuit de Kamer op de Oranjes wordt gevoed door politieke intriges – met het motief om Balkenende in een lastig parket te brengen. Maar dat kan niet gezegd worden over de Bond van Oranjeverenigingen. De voorzitter, Michiel Zonnevylle, viel het paar al twee keer publiekelijk af. Eerst toen Máxima in een toespraak zei dat er niet zoiets bestaat als „dé Nederlander.” En zaterdag weer toen Zonnevylle tegen de Volkskrant zei de keuze voor zo’n arm land als Mozambique „ongelukkig” te vinden. Zeker als daarvoor redenen van privacy worden aangevoerd.

Willem-Alexander is vervreemd van het volk van wier steun hij afhankelijk is, zegt Hooghiemstra. Hij koppelt verheven ontwikkelingsidealen aan de bouw van een vakantievilla in Mozambique. Er worden scholen en ziekenhuizen aangelegd in het gebied. Maar hij heeft niet in de gaten, zegt Hooghiemstra, dat de sfeer in Nederland heel anders is: „Het volk wil geen armen in andere landen helpen. Het volk denkt: en wíj dan?”

De vervreemding tussen de Oranjes en hun achterban werd voor het eerst zichtbaar gemaakt door Pim Fortuyn, zegt Hooghiemstra. Hij was de eerste politicus met een brede aanhang bij het volk die níét monarchistisch was. Voor Geert Wilders van de PVV – 28 zetels volgens de laatste peiling van TNS NIPO – geldt hetzelfde.

De oplossing is eenvoudig, zegt Lambert Giebels. Prins Willem-Alexander moet geen regeringshoofd meer willen zijn, alleen staatshoofd. Dan is hij áf van de ministeriële verantwoordelijkheid. Het volk zou dat best vinden, zegt Giebels, want dat is nooit zo monarchistisch geweest. „Het volk is orangistisch.”

Voor zo’n verandering moet Willem-Alexander wel zelf het initiatief nemen, denkt Giebels. De Kamer is te verdeeld voor zo’n besluit. Maar de kans dat Willem-Alexander dat doet, is klein. Hij heeft altijd gezegd: de inhoud maakt het werk interessant. Dat komt door zijn opvoeding, zegt Hooghiemstra. Die was zo gewoon mogelijk en daardoor heeft hij, net als iedereen van zijn generatie, ambities, ook internationaal. „Dat lijkt slecht samen te gaan met de ministeriële verantwoordelijkheid.”

Meer over de premier en de Oranjes op Opinie, pagina 18.