Liefde en haat jegens de staat

Nederland is wereldberoemd om zijn multinationals. Welke rol gaan zij spelen in het nieuwe kapitalisme van na de financiële crisis?

Hier spreekt invloed. Zo niet macht. Achter een tafel zitten twee voormalige voorzitters van werkgeversorganisatie VNO-NCW, de huidige en de vorige voorzitter van de Sociaal-Economische Raad, een prominente pensioenonderhandelaar, een adviseur van de NAVO en commissarissen van de Nederlandse multinationals: Shell, ING, Philips, Unilever, Heineken, Ahold en DSM.

En zij zijn maar met zijn zessen.

Zij vieren de presentatie van een nieuw boek in de reeks BINT: het Nederlands bedrijfsleven in de twintigste eeuw. Het is Over grenzen. Multinationals en de Nederlandse markteconomie van Keetie Sluyterman (Universiteit Utrecht) en Ben Wubs (Erasmus Universiteit).

De zes proberen orde te scheppen in het ‘nieuwe kapitalisme’ van na de financiële kladderadatsch die ruim een jaar geleden op gang kwam met het bankroet van zakenbank Lehman.

Kapitalisme, hoe verder? Radicale transformatie? Of liever restauratie van de economisch-politieke verhoudingen, met hier en daar wat aanpassingen?

„Iedereen ging massaal naar de overheid”, zegt Cees van Lede (commissaris bij Philips en Heineken) in een verwijzing naar de staatsteun voor banken, verzekeraars en General Motors. „De internationale ondernemingen moeten druk zetten op overheden om het zo snel mogelijk terug te geven aan de private sector. Heb de wijsheid om niet te vervallen in de RSV-fout. De overheid kon een industrieel bedrijf niet managen, maar ook geen financieel bedrijf.”

Voor Herman Wijffels (ex-SER-voorzitter, ‘peetvader’ van het huidige kabinet Balkenende) is dit dé kans voor een herijking van het kapitalisme. Hij is net in Utrecht benoemd als hoogleraar ‘duurzaamheid en maatschappelijke verandering’. De wereld is ver over de grenzen heen van wat duurzaam houdbaar is, legt Wijffels uit. De dragende technologie van de 21ste eeuw is niet grootschalig, zoals de industrie in de vorige eeuw, maar kleinschalig. „De multinationale ondernemingen uit het industriële tijdperk moeten zich transformeren of zij worden een sunset business”, denkt Wijffels.

Sunset? vraagt iemand in de zaal.

Ik heb me niet duidelijk genoeg uitgedrukt, reageert Wijffels. „Sunset is teloorgang. Een aantal multinationals die hier groot geworden zijn, zullen de dinosaurussen van de 21ste eeuw zijn.”

Bedoelt hij Shell? Wijffels wil na afloop geen namen noemen.

Bedoelt hij Shell? „Het hangt af van de transformatie die zij maken.”

„Dinosaurussen zijn leuk om naar te kijken voor je kleinkinderen, maar als Shell wil ik daar niet bijhoren”, had Jeroen van der Veer (commissaris Shell, ING, Unilever, Philips, adviseur NAVO) het publiek eerder verzekerd.

Nederland heeft een kleine thuismarkt, waar de overheid het lokale bedrijfsleven geen bevoorrechte positie wil geven, maar een reeks van lokale ondernemingen is in de 20ste eeuw naar wereldschaal gegroeid. „De multinationals zijn een rijkdom voor het land en een zegen voor de economie”, zo besluit SER-voorzitter en ex-werkgeversvoorman Alexander Rinnooy Kan zijn voordracht.

Hij vertelt een positief getoonzet verhaal over hoe het Nederlandse bedrijfsleven, de multinationals incluis, voorop loopt met maatschappelijk verantwoord ondernemen. Daartegenover staat Peter Gortzak, pensioenonderhandelaar en vicevoorzitter van vakcentrale FNV, die kort daarvoor in de stromende regen op de Amsterdamse Nieuwmarkt een demonstratie heeft toegesproken in de internationale vakbondsmanifestie Decent Work Day. „In Nederland valt ook nog wel wat te verbeteren.” Gortzak laakt de multinationals, voor wie de zeggenschap van werknemers ophoudt bij de grens. Prima dat multinationals iets aan het milieu willen doen, ook al komt het niet uit innerlijke overtuiging, maar uit welbegrepen eigenbelang: wie niets doet riskeert extra regels, negatieve publiciteit, reputatieschade en een lagere beurskoers.

Niemand achter de tafel zegt het hardop, maar de prudent gefinancierde Nederlandse multinationals komen tot nu toe relatief sterk uit de crisis. Financiële multinationals hebben zichzelf in diskrediet gebracht en moeten krimpen. Overheden hebben massief geïntervenieerd in de markteconomie, maar kampen nu met weergaloze schuldenlasten. Consumenten passen hun bestedingen aan nu de kans op werkloosheid groeit, huizenprijzen dalen en (pensioen)beleggingen verliezen lijden.

Hoe reageren de multinationals? Zij zijn bovenal bang dat de open grenzen voor hun investeringen gevaar lopen, doordat nationale overheden hun nationale industrie bevoordelen en protectionistische maatregelen nemen. „Overregulering ligt op de loer”, waarschuwt Van Lede. „Het laatste waar we bij gebaat zijn is een golf van protectie”, zegt Tom de Swaan (commissaris DSM, Ahold en F. van Lanschot Bankiers). De overheid moet „heel duidelijk” maken dat haar belangen in de financiële sector maar tijdelijk zijn, zegt De Swaan. Kleine banken zijn niet de remedie tegen nieuwe excessen.

Het is oud-Shell-directievoorzitter Van der Veer die het publiek trakteert op een inkijkje in de (over)leefregels van multinationals. Het kapitalisme? Nee, dan moet hij niet aan Marx denken, maar aan een staatshoofd uit een ‘niet kapitalistisch’ land. Shell wilde daar voor het eerst in jaren investeren. Na een serie vragen over hoe Shell-bestuurders worden benoemd concludeert het staatshoofd: waarom heet wat bij ons socialisme is bij jullie kapitalisme?

Het economisch systeem lijkt voor multinationals secundair. Je wilt regeringen laten zien hoeveel belasting je betaalt, zegt Van der Veer, hoeveel mensen dankzij jouw investeringen werk hebben. Protectionisme voelt fout, maar „voorlopig zit de wereld zo in elkaar dat je de regering van je thuisland nodig hebt als iets in een ander land dreigt.” Ja, inderdaad, het Russische Sachalin-gasveld, waarover een conflict ontstond met de regering-Poetin. „We hebben actief de hulp van een aantal regeringen ingeroepen.” Multinationals laten zien waar hun roots liggen, zegt hij. „Je hebt wel degelijk regeringen nodig.”

Het in harmonie houden van al die belangen, van politieke tot sociale, dat is wat succesvolle multinationals overeind houdt. Zijn tip voor wie hen wil beïnvloeden?

Je kan als consument met je voeten stemmen door de producten niet te kopen. Of je aandelen te verkopen. „Dat werkt zeer effectief. Multinationals hebben altijd geld nodig.”