Berlusconi en de wet

De ‘trias politica’, fundament onder een democratische rechtsstaat, is aan de Italiaanse premier Berlusconi niet besteed. De scheiding van uitvoerende, wetgevende en rechterlijke macht beoogt te voorkomen dat een van de drie machten te dominant wordt. Ook als die democratisch is gekozen. Maar Berlusconi, die de verkiezingen vorig jaar heeft gewonnen, maalt er niet om nu hij op de vingers is getikt.

Gisteren heeft het Constitutionele Hof in meerderheid vastgesteld dat een speciale wet die de premier en nog drie hoge staatsfunctionarissen immuniteit tegen vervolging biedt, in strijd is met het gelijkheidsbeginsel. In artikel 3 van de Italiaanse Grondwet staat immers dat „alle burgers gelijk zijn voor de wet”, aldus het hof. Door de uitspraak kan een aantal strafzaken, die draaien om omkoping ter wille van de zakelijke belangen van de premier/ondernemer, worden opgepakt. Maar Berlusconi boog het hoofd niet. Hij noemde het een „belachelijk” oordeel van „linkse rechters” en zei dat de mening van president Napolitano, die formeel de Grondwet moet bewaken, hem niet „interesseert”.

De premier is niettemin wel in het defensief gedrongen. Dinsdag werd zijn bedrijf Fininvest veroordeeld in een oudere omkoopzaak. Zaterdag demonstreerden tienduizenden Italianen voor de persvrijheid in hun land, waar Berlusconi als premier de staatsomroep onder zijn hoede heeft en als ondernemer de meeste commerciële zenders controleert. Massa’s horen bij de vruchteloos gepolariseerde politiek in Italië. Betogen voor persvrijheid, die in het geding is omdat de premier twee kranten via de rechter wil aanpakken, was er echter ongekend.

Deze druk betekent niet dat hij zich con amore zal schikken naar deze „kracht van de democratie”, zoals een krant het oordeel van het Hof vanmorgen kwalificeerde. De premier heeft het achterste van zijn tong nog niet laten zien.

Maar kan hij proberen de Grondwet aan te passen? Dat kan in Italië makkelijker dan in bijvoorbeeld Nederland. Een meerderheid in Kamer van Afgevaardigden en Senaat bij twee lezingen, die minimaal drie maanden na elkaar moeten worden gehouden, is genoeg. Berlusconi beschikt over zo’n meerderheid. Eenvijfde van de parlementariërs kan de grondwetswijziging dan nog wel aanhangig maken bij de kiezers via een referendum. Gelet op zijn loyale aanhang, die hij via publieke en eigen media ook nog dagelijks bereikt, zou Berlusconi zo’n referendum kunnen winnen.

Het is de vraag of hij deze machtswellustige weg durft in te slaan. Italië is immers ook nog trouw lid van internationale democratische samenwerkingsverbanden als EU en NAVO. De partners in deze fora doen er goed aan premier Berlusconi duidelijk te maken dat ook hij zich, op straffe van politiek isolement, beter kan voegen naar het oordeel van het Hof.

De rechtsstaat is niet alleen voor Italië van levensbelang. Ook de bondgenoten, die elders in de wereld soms zelfs met wapens ijveren voor vrijheid en democratie, kunnen zich in eigen huis geen dubbele moraal à la Berlusconi veroorloven.