'40 procent zal doorwerken tot 67 jaar'

Duitsland heeft al een wet ingevoerd om de leeftijd voor het staatspensioen geleidelijk te verhogen. Ging het daar makkelijker dan in Nederland?

Duitse pensioendeskundige Bert Rürup (Foto DPA) Der Chefökonom des Finanzdienstleisters AWD, Bert Rürup, aufgenommen am Dienstag (21.04.2009) auf einer Pressekonferenz in Berlin, auf der er eine MehrNetto-Studie zum Vermögen der privaten Haushalte vorstellte. Foto: Tim Brakemeier dpa/lbn +++(c) dpa - Report+++ picture-alliance/ dpa

Één misverstand wil Bert Rürup, Duits econoom en pensioenspecialist, meteen wegnemen. Duitsland besloot weliswaar twee jaar geleden de AOW-leeftijd op te trekken naar 67 jaar. Maar soepel ging dat niet. „Ook in Duitsland heeft de vakbeweging en een deel in de politiek er grote problemen mee.” Sterker, Rürup vreest dat na de verkiezingen, ruim een week geleden, geprobeerd zal worden het besluit ongedaan te maken.

Hans-Adalbert Rürup geldt in Duitsland als een zeer invloedrijk politiek adviseur. De econoom van de Technische Universiteit in Darmstadt was jarenlang een van de ‘Vijf Wijzen’, die diverse Duitse regeringen adviseerde. En hij leidde diverse commissies (Rürup-Kommission), die sociale hervormingen ontwikkelden om de financiële basis voor het Duitse pensioensysteem en de gezondheidszorg stabieler te maken. Net als in Nederland, zijn er als gevolg van de vergrijzing in de toekomst ook in Duitsland minder werkenden om de stijgende rekeningen te betalen voor gepensioneerden en zieken.

De sociale hervormingen zijn nog door de vorige coalitie van kanselier Gerhard Schröder (SPD) doorgevoerd, maar de vernieuwde linksere SPD-leiding wil een deel ervan ongedaan maken. Het eerste signaal kwam van de Berlijnse burgemeester Klaus Wowereit, de nieuwe vicevoorzitter van de SPD. Zaterdag, op de ‘Dag van de Duitse eenwording’, pleitte hij na het verkiezingsverlies voor een nieuwe koers. Terugdraaien van omstreden hervormingen op het gebied van arbeidsmarkt en pensioenen, ofwel afschaffing van de AOW met 67, staan wat hem betreft centraal.

„Zo eenvoudig is dat niet”, zegt Rürup desgevraagd in een telefonisch vraaggesprek.

Is het terugdraaien van de AOW-maatregel denkbaar?

„De grote coalitie [CDU, SPD; red.] van kanselier Angela Merkel heeft het besluit al kort na haar aantreden genomen. En het parlement heeft ermee ingestemd. Dus in 2012 begint de stapsgewijze stijging van de AOW-leeftijd, oplopend naar 67 in 2029. Tegen de tijd dat de SPD mogelijk weer uit de oppositie komt, is de wet al in werking getreden.

„Er zit wel een adder onder het gras. Om de linkervleugel van de SPD mee te krijgen is een ‘controleclausule’ in de wet opgenomen. Vanaf 2010 moet elke vier jaar getoetst worden hoe het met de kansen van ouderen op de arbeidsmarkt gesteld is.”

Hoe zien die kansen eruit?

„De deelname van werknemers tussen 55 en 65 aan de arbeidsmarkt is de afgelopen jaren opmerkelijk gestegen. In 2000 werkte nog 40 procent, zeven jaar later was dit gestegen naar 52. Dat kwam door de economische bloei, maar ook door hervorming van uitkeringen, zoals verkorting van werkloosheidsuitkering en beperking van het vervroegd pensioen.”

De vakbeweging vreest dat ouderen tijdens de crisis plaats moeten maken voor jongeren.

„Dat blijkt niet uit de cijfers. In landen waar veel ouderen werken, is ook de arbeidsparticipatie van jongeren hoog. Dat geldt ook voor Zwitserland. De tendens dat jongeren ouderen zouden verdringen is niet te bespeuren.”

Hoe lukte het de coalitie de omstreden AOW-maatregel toch door het parlement te krijgen?

„Makkelijk ging dat niet vanwege de hevige kritiek bij het linkerdeel van de SPD en Die Linke [vergelijkbaar met SP; red.]. Uiteindelijk moest minister Franz Müntefering (Sociale Zaken, SPD), het machtswoord spreken. Net als Schröder destijds met zijn Basta-politiek.. Dat zei hij als kanselier toen hij bij zijn hervormingen kritische partijleden over de streep moest trekken. Hij noemde de wet onplezierig, maar noodzakelijk. Er zijn ook goede redenen voor de maatregel.”

Welke?

„De Duitse bevolking van 82 miljoen zielen zal de komende 30 jaar met 5 miljoen dalen. Tegelijkertijd neemt de beroepsbevolking af omdat er minder baby’s geboren worden. Verwacht dat de beroepsbevolking met 20 procent terugloopt. Als je dan wilt dat de welvaart hetzelfde blijft of stijgt, dan moet de werkende bevolking productiever worden.”

Dat kan ook via andere maatregelen bereikt worden?

„Langer doorwerken is ook een manier. De werkweek kan worden verlengd. Of de financiering voor het sociale stelsel moet via belastingverhogingen worden vergroot. Dat heeft alleen een negatieve impact op het investeringsklimaat en op de arbeidsmarkt, dus is minder aantrekkelijk.

„Dan is het gunstiger als iedereen twee jaar langer doorwerkt. Mensen genieten tenslotte ook langer pensioen. Een 65-jarige wordt elk jaar dertig dagen ouder. In 1970 bedroeg de gemiddelde duur van het pensioen 11 jaar, nu is dat 17,5. De kosten voor pensioen en gezondheidszorg zijn reëel en moeten verdeeld worden.”

Kunnen mensen die een zwaar beroep hebben eerder ophouden?

„Er is een hevig debat geweest of wat zware beroepen zijn; een ziekenverzorgster oefent net zo goed een zwaar beroep uit als een bouwvakker. Daarom zijn er regelingen gemaakt voor mensen die de helft van de tijd een fysiek zwaar beroep hebben uitgeoefend en voor mensen die al vroeg met werken begonnen. Ongeacht of ze zwaar werk hebben verricht kunnen ze eerder ophouden. Dan krijgen ze wel 12 tot 15 procent minder pensioen op een bedrag van gemiddeld 1.200 euro per maand. Wij zijn niet zo genereus. Nederland kent een hoger pensioen, omdat mensen verplicht via het bedrijf sparen.”

Hoeveel mensen zullen daadwerkelijk tot 67 jaar doorwerken?

„We schatten 40 procent. Zo’n 30 procent van de werknemers zal een beroep doen op de regelingen voor zware beroepen en 20 procent houdt vrijwillig eerder op omdat ze zich dat kunnen permitteren.

„Uiteindelijk winnen alle gepensioneerden bij het optrekken van de leeftijd. Ze houden een behoorlijk pensioen en kunnen daarvan genieten zolang ze leven.”